Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ ዝተፈለለየ ቦታታት ሃገርና ልቦና ሕብረተሰብና ዝገልጽ መስተንክር ዝኾነ ዛንታ ከም ዘሎ መቸስ ኣይትስሕትዎን። ምናልባሽ ከምዚ ሎሚ ናይ ምጽሓፍ ልምዲ ስለዘይነበረ። ነቲ ዝነበረ ጭውነት ዝመልኦ ዛንታት ዝገለጽ ሰናዲ ኣይረኸበን። ሎሚ እምበር ሒደት ካብቲ ብዙሕ ጭውነት ሕብረተሰብና ዝገልጽ ዛንታ ንቐደም በሉ።

ደግያት ባህታ ብዓልቲ ቤቶም ኣጎስማ ሔቦ ነበራ። ኣብቲ ዓዲ ስለስተ ርብዒ ክቢ ዝተሰርሓ ሓሙሽተ ላጌባ ህድሞ ናይ ኣሕማኦም ነበራ። (ክሳብ ሎሚወን ኣለዋ) ናብ ዓዲ ኣሕማኦም ምስ መጹ ደበብ ከኣ ንዓኦም ክደሊ በጋጣሚ መጸ። እቶም ዓዲ ንደግያት ባህታ ኣብታ ንሰሜን እትጥምት፣ ንደበብ ከኣ ኣብታ ንደቡብ እትጥምት ህድሞ ክልቲኦም ከይተፋለጡ ኣብ ሓደ ላጌባ ገዛ እናበልዑ እናሰተዩ ኣውዓልዎም። ኣማስያኡ ደበብ ንሰገነይቲ ገጹ ከደ። ገለ ሰባት

 

ኣይ ባህታ ደኣ ሓቢኦምልካመር ኣብቲ ዝወዓልካሉ ገዛ እንድዩ ውዒሉ በልዎ።

ሰንቢዱ ከኣ

ከመይ ዝበሉ ክልተ ሓዊ ኣብ ሓደ ገዛ ዘውዕሉ ጀጋኑ ዓዲ እዮም። ከመይ ዓደይ ይግበሮም። ንሓዴና ከቕትሉና እንተዝደልዩስ ኣብ ኢዶም ኔርና

በሉ ክብሉ ዓበይቲ ዓዲ ሔቦ ነዚ መስተንክራዊ ዝኾነ ጭዋ ታሪኽ የዘንትዉ።...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ከንቲባ ተስፋይ ወዲ ወልደሃንስ ገዛ ማይ ዔላ ሰገነይቲ (እንዳ ኣከለ ጉዛይ) ኣብ ማይ ሰራው ውዕሎ ጌሮም መን ይምርሓና ኣብ ዝብል፣ ምስምማዕ ምስ ሰኣኑ ከንቲባ ተስፋይ ተንሲኦም

ኣንታ እዚኦም መንዮም?” ...“ንጉሰይ!”

እዚኦም?” ...“ንጉሰይ!”

በሉ ኩላህና ነጋውስ። ንኺድ በቕለይ ጸዓነለይ ቢሎም ገዲፎሞም ክኽዱ ነቐሉ። 

ሓደ ተንሲኡ

ነዞም ቀይሕ ሰብኣይ ባዕልኻ ምረጸልና ቢልና ንምለሶ

ቢሎም መለስዎም ምረጸልና በልዎም። ንሶም ከኣ ንርእሰይ እንተበልክዋ? “ሰዳ ንሓወይ እንተበልክዎ? “ሃቦ ጥራይ ንዝደለኻያ ሃቦ በልዎም። ናይ ስልጣን ህርፋን ስለ ዘይነበሮም ከኣ ንኸንቲባ ትኩእ በዓል ኣብዓ (ሾሙ)

ካብዚ ዝተላዕለ ማይ ዔላስ ይሸሙ እምበር ኣይሽየሙን ዝብል ብሂል ኣሎ።...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

እዞም ደቂ ሓጎስ

ደቂ ሮማይ

ምስ ቀታሊ ኣብኦም

ዝሰትዩ ማይ

ደግያት ባህታ ወዲ ተራ ሓረስታይ ኮይኖም ኣብ ግዜ ብጽሕነቶም ኣቡኦም ኣብ ኣምባጋሮ (ባእሲ) ሞይቶም ነበሩ። ሓደ መዓልቲ (ደግያት) መርዓ ንማዕረባ ይወርዱ እሞ ከምቲ ልማድ ኣዋልድ ንወራዶ መርዓ ክጸርፋ ከለዋ፣ እዛ ኣብ ላዕሊ ዝጠቀስክዋ ዒደረ ምስ ዓደራሎም።ደግያት ባህታ ካብ መኣዲ ሌማት[1] ክበልዕዋ ተቐሪቦም ዝነበሩ ኩላሶ ድርብዮም ነቲ ዝጠርጠርዎ ሰብ በረኻ ከይዶም ቀተልዎ። በዚ ከኣ ኣብ ሰለድ ዝተባህለ ቦታ ሸፊቶም ይብሃል።


1~ መኣዲ ሌማት ዓቢ ቅርጫት ሸሞንተ እንጌራ ተተዓጺፉ ንጻሕሊ ኣኽቢቡ ዝቕረብ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ካብ ጥንቲ ኤርትራ መሰረት ኢትዮጵያ ብምዃና መሰረት ዓሌት መብዛሕቲኡ ህዝብታት ከበሳ ኢትዮጵያ ሴማዊ ዝዓብለሎ ከም ምዃኑ መጠን፣ ሴማዊ ህዝቢ ከኣ ምድሪ ባሕሪ ቀጺሉ ኣብ ትግራይ እቲ ዝለዓለ ስልጣኔ ፈጢሩ ዝሳገመ ምዃኑ ዝተፈላለየ ባህርታት ንክፈጥር ምኽንያት ከም ዝኾን ክጥቀስ ይኽእል ከምቲ ካብ ክፈትውኻ ክፈርሁኻ ዝብሃል፣ ስለዝፋተዉ ወይ ዝፋለጡ ብዝይዳ ክረዳድኡን ክደፋፈሩን ኪኢሎም ገለወን ዓብለልቲ ኮይኖም ክወጹ ብምድላይ ንቐጻሊ ምትሕግጋዝን ወራራትን ክፈጥር ከኣለ።

እዚ ስለ ዝነበረ ብዙሓት ህዝብታት ኣብቲ ዝኸድዎ ምጥዓም ምስ ዝስእኖም ተመሊሶም ናብቲ መበገሲኦም ክምለሱ ግድነት ነበረ። ሰኣን ጥልቕ ኢልካ ዘይምምርማር ከኣ ገለ ገለ ነቲ መሰረቶም (ምድሪ ባሕሪ ወይ ምድረ ሓማሴን) ኤርትራ ገዲፎም ሰኣን ምርዳእ ነቲ ዳሕረዋይ (ትግራይን ወይ ዓደምሓራ) ነይረሙሉ ዝተመልሱ መበቆሎም ምዃኑ ክምስክሩ ይስምዑ ምድሪ ባሕሪ መስረት ምዃኑ ብሰፊሑ ክንርእዩ እንትኾንና ገለ መጻንሒ ኣብነት ክንጠቕስ።

ህዝቢ ዓቓቢ ጥንታዊ ባህሉን ቋንቛኡን ብምዃኑ፣ ሊቃውንቲ ኢትዮጵያ ንቃላት ግእዝ መሰረት ነባር ዓንቀጹ ምስ ዝጠፍኦም ከምኡወን ትርጉም ቃላት ንምድላይ ንዓበይቲ ዓዲ ምድሪ ሓባብ ክሓቱ ይመጹ ከም ዝነበሩ ብዙሓት ዓበይቲ ደቂ እቲ ከባቢ የዘንትዉ።...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ጥንታዊ ቻይናዊ ፍላስፋን መምህርን ዝነበረ ኮንፊሽስ ሓደ መዓልቲ ንኽዘናጋዕ ናብ ሓደ ጫኻ ምስ ከደ፣ ምስኡ ንዝነበረ ዜሉ ዝተባህለ ተምሃራዩ ማይ ንኸምጸኣሉ ናብ ሓደ ዛራ ይልእኾ።

ዜሉ ትእዛዝ መምህሩ ንኸማልእ፣ ኣብቲ ጽዑቕ ኣግራብ ዘለዎ ጫካ፣ ናብታ ማይ ከምጽ’ኣላ ዝተኣዘዛ ዛራ እናኸደ ነብሪ የጓንፎሞ። ዜሉ ካብቲ ሓደጋ ንምምላጥ ተጸናትዩ ጭራ ነብሪ ሒዙ ብሴፍ ብምውጋእ ነቲ ነብሪ ይቐትሎ። በቲ ዝፈጸሞ ምሒር ተሓጉሹ ጅግንነቱ ንምርኣይ ጭራ ነብሪ ቆሪጹ ብምውሳድ፣ ማዩ ሒዙ ናብ መምህሩ ይምለስ። ኮንፊሽስ ንዛንታ ጅግንነት ዜሉ ብዓቕሊ ድሕሪ ምስማዕ፣ ናይ ምግራም መንፈስ ከየርኣየ ኣብ እምኒ ኮፍ ኢሉ ማዩ ክሰቲ ጀመረ። ዜሉ ግና ንጭራ ነብሪ እናወዛወዘ፣ ንነብሱ ከም ኩሩዕ እናቖጸረ፣ ንመምህሩ

መምህር ብጉብዝናኡ ዓቢ ዝብሃል ሰብ ንነብሪ ከመይ ገይሩ ድዩ ዝቐትሎ?

ኢሉ ይሓቶ።

ዓቢ ሰብ ንነብሪ ፊት ንፊት ገጢሙ ኣብ ርእሱ ብምህራም ዝቐትሎ።

ኢሉ መለሰ ኮንፊሽስ

ዜሉ ብመልሲ መምህሩ ሕፍረት እናተሰምዖ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ ዳምባ እንዳ ስላሴ ከባቢ ዓዲዃላ ሰብኣይ ክልተ ደቂ ነበራኦ። ሓዳስ ሰበይቲ ከኣ ኣምጽኡ። ዘይፈለጠ ኾይኑምበር፣ እታ ድሒሩ ዘእተዋ ዘሎ ሰበይቲ ኣጉዶ ሰብኣያ ዘቃጸለት ነይራ። ልማደኛ ሰበይቲ፣ እዘን ክልተ ደቂ ሰብኣያ ንዕንጸይቲ ምስ ወፈራ፣ ብሕማቕ ኣቀታትላ ቀተለተን፣ ነዚ ሕማቕ ስማዕ ዝሰምዐ ተወልደ መዓሾ፣ ዘልቀሶ

ሓማሴናይ ማይ ጻዕደታይ

ኣብ ጫፍ ነጸላኻ ቆጺርካ ክትኸይድ ስማዕ ጋዶ

ነዚኣ ከምጽእ መን ገደዶ

ኣደራሽ ዘንደደት እንተላይ ኣጉዶ

ንወዲደ ብኻራ ትሓርዶ

ንማህጸን ብግራጭ ትቐዶ

ንጉስን ጳጳስን ዝውለዶ

ኣንታ ካብ ሰማይ እንተዝወርዱ ፈራዶ

ነዛ ዓሻ ክሓንቑዋ ኩሉ ከይለምዳ

}~~~~~~~~~~~~~~~/~~~~~~~~~~~~~~~|፠|~~~~~~~~~~~~~~~\~~~~~~~~~~~~~~~{

ኣብ ዓዲ ዓንዴል ባሻይ ትርፈ ዝብሃሉ ነይሮም። ገዛ እንዳ ባሻይ ትርፈ፣ እንዳ ኣንበሳ ዓጽሚ ኣይሰኣኖን ነይሩ። በብእዋኑ ግን ደቆም ይሞትዎም ነበሩ። ደቆም ኣብ ዝጉድእዎም፣ ተወልደ መዓሾ ኣልቂሶምሎም ይፈልጡ ኣይነበሩን፣ ሓደ መዓልቲ ግን ወልዳይ ዝተባህለ ወዶም ምስ ተጎድኦም፣ ተወልደ መዓሾ ከምዚ ቢሉ ኣልቀሰሎም።[……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ሓደ ካብቶም ንከተማ ኣስመራ ዘወቀቡ ህንጻታት እዩ። 1937 ድማ ተሃኒጹ።

ህንጻ ሲነማ ኢምፐሮ ማርዮ መሲና ብዝተባህለ ክኢላ ተነዲፉ። እዚ ብሰለስተ ደረጃታት ዝተሃንጸ ህንጻ 1800 ሰባት ክሕዝ ዝኽእል ዓቢ ኣደራሽ ይርከቦ።

ብቕድሚ ወገን ህንጻ ብሰለስተ መስመራት ዝተኸፍለ ጻዕዳ ዝሕብሩ መንደቕ ክህሉ እንከሎ፣ ነፍሲ ወከፍ መስመር ዓሰርተ ሓሙሽተ መብራህቲ ኣለዎ። እቲ መብራህቲ ነቲ ብየማናይን ጸጋማይን ሸነኽ ዝርከብ ሲነማ ኢምፐሮ ዝብል ጽሑፍ ዓቢ ድምቐት ይህቦ።

ካብ ቀንዲ ድንቒ ስራሕቲ ህንጻ፣ ኣብ መንጎ መድረኽን ኮፍ መበሊ ናይ ተዓዘብትን ዘሎ ቦታ፣ ኣራእስ ናይ ኣንበሳ ዝተሃንጹ ዓንድታት፣ ሳዕሳዒት ኣፍሪቃ ዘንጸባርቑ ስእልታት፣ ተኽሊ ተምሪ ከምኡወን ቅርጺ ጠለበዱ ብናይ ኣርት ዴኮ ቅዲ ተቐሪጾም ምህላዎምዩ።…[……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ማንግሮቭ

እዚ ኣብ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ዝርከብ ተኽሊ፣ ኣብ ገማግም ባሕሪ ብብዝሒ ዝፈሪ ተኽሊ ኾይኑ ጨዋም ማይ ባሕሪ ዝሰማምዖ። እዚ ተኽሊ ንመግቢ ኣግማልን ካልኦት እንስሳታትን ይጠቕም።

ድጎንግ

ድጎንግ ዝተባህለት ኣብ ባሕርን መሬትን እትነብር እንስሳ ኣብ ገምገም ባሕሪ ኣቑጽልቲ እናማእረረት ትምገብ። ኣብ ሃገርና ድማ ላም ባሕሪ ብዝብል ስም ትልለ።

ተምሪ

ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ከም ፒሮን፣ ሃያኒ፣ ቆሪ፣ ምድጂል፣ ዳይሪ፣ ደጀለትንር፣ ሂላል፣ ዝባድ፣ ሰሊኽ፣ ሮታናን፣ በርሕያን ዘኣመሰሉ ሓያሎ ዓይነታት ተምሪ ክፈርዩ ይኽእሉ።

ተወሳኺ፣ ተምሪ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ዝፈሪ። ሓንቲ ግንቦ ድማ ክሳብ 70 ኪሎ ክትሕዝ ትኽእል።…[……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ራእሲ ኪዳነ ማርያም ኣሪጎም ጸጉሪ ርእሶም ጡጥ ምስ መሰለየን ሒማኦም ሞይተንኦም። ሻቡ ተመርዓዉ እንተተባህሉ ኣይምርዖን ኢሎም ኣቕበጹ። ሓደ መዓልቲ፣ ሓደ ዘጋፍ ወቓዕ ከበሮ ዝደልያ ዝነበረ ውባ ዝስማ ጓል ራእሲ ሃይለ መለኮት ነበረት። ግራዝማች ሰለሙን ዝብሃል ዓርኮም ድማ፣ ገና ዘይተመርዓወት ጓል ራእሲ ሃይለመለኮት ረኺብናልካ ኣሎና፣ እዝጊ ይስማዕካ ንዓ ሕራይ በለና ምስ በሎም፣ ራእሲ ሕራይ በሉ። መርዓ ተቖጺሩ ወራዶ መርዓ ኮይኖም ናብ እንዳ ጓል ምስ ወረዱ፣ ዕቤትን ስቤትን ራእሲ ኪዳነማርያም ዘስተብሃላ ጎራዙ ዓዲ

ሰያቦ ሰያቦ

መዓንጣኻ ጥይት ዝኸበቦ

እሞ ሕራይ ኾን ትበለካ ትኸውን እዛ ዳዕቦ?

ኢለን ሓደማሎም። ራእሲ ተኪዞም ርእሶም ኣድነኑ። ኩነታቶም ዘስተብሃለ ዓርኮም ግራዝማች ሰለሙን [……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ቀደም ዘመን ንብዓት ኣዝዩ ክቡር ከም ዝነበረ መዛግብቲ ታሪኽ ይነግሩና። ጀርመናውያን ብፍላይ ከኣ ወተሃደራት ጀርመን ዝነበሩ፣ ኣብ ዓውደ ኩናት ንዝወደቑ ብጾቶም ክቐብርዎም ከለው፣ እቲ ንስለኦም ዘፍስስዎ ንብዓት ኣኪቦም ምስ ዓስከሬኖም ጌሮም ሓምድ ኣዳም የልብስዎ ነይሮም።

ትነብዑ?
ንብዓት ካበይ ይምንጩ? ስለምንታይ ሰብ ይነብዕ? ንምዃኑ ብኽያት እንታይ? ኣዒንትና ንምንታይ ንብዓት የፍስሱ? ኣዒንትና ምስ ናይ ሓደ ወይ ካልእ ሰብ ሓዘን እንታይ ዘራኽብ ኣለዎም? ብዛዕባ ንብዓት ምስ ዝልዓል ክሕተት ዝግባኦ ሕቶዩ።

ቅድሚ ዕስራ ዓመት፣ ተመራማሪ ንብዓትን ምንጩን ዝኾነ ኣሜሪካዊ / ዊልያም ፍሬይ፣ ንብዓት እናኣከበ ንንውሕ ዝበለ ግዜ መርመራ ኣካይዱ ነይሩ። / ፍሬይ ከም ዝበሎ፣ ኣብ ሓዘን ይኹን ኣብ ሓጎስ ንብዓት ናይ ወዲ ሰብ ተፈጥሮኣዊ ውሽጣዊ ስምዒትዩ።

ኣብቲ ሰፊሕ ናይ ምርምር ስራሕ / ፍሬይ፣ ብዛዕባ ንብዓት ንዘሎ ኣፍልጦ ዘዕቢ ዓቢ ኣስተዋጽኦ ኣሰለሲሉ። ኣብቲ ዝተኣከበ ንብዓት ብዝተገብረ ፍሉይ ምርምር፣ ሰብ ዝበኽየሉ ምኽንያት ንምፍላጥ ተኻኢሉ። ንብዓት ውሽጣዊ ስምዒት ይኹንምበር፣ መንብዒ ምኽንያት ንምፍላጥ ሰፊሕ መጽናዕቲ ተኻይዱ። / ፍሬይ ኣብ መጽናዕቱ ነቲ ንብዓት ሓርገጽ ዝብሃል ኣበሃህላ ወን ከይገለጸ ኣይሓለፈን።... [......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ሃጸይ ዮሃንስ ገና ቅድሚ ሃጸይ ምባሎም ናብ ኤርትራ ብዙሕ ወራራትን ግፍዕታትን ከም ዝገበሩ ይፍለጥ። ነቲ ኣብ መንጎ ሃዘጋን ጸዓዘጋን ብቐዳሞት ደጓዑ (መሳፍንቲ) ሱር ተኺሉ ዝነበረ ምትህልላኽ ተጠቒሞም ኣብ መንጎ ክልተ ኣሕዋት ደግያት ሃይሉ ራእሲ ወልደሚካኤል ብዙሕ ተንኮላት ፈጸሙ።

ደግያት ሃይሉ ተወልደ መድህን ፈታዊኦም ተመሲሎም; ደግያት ገብረ ተኽለ ዝተባህለ ትግራዋይ ኽስልዮም ኣብ ጸዓዘጋ ክቕመጥ ለኣኽዎ። ንሱ ኸዓ ፈታዊ ተመሲሉ ኣብ መንጎ ደግያት ሃይሉ ብዙሕ ሰለያ እናካየደ ዝበልዎ ዝተዛረብዎ ስፍርን ቁጽርን ዘይብሉ ጸብጻብ ናብ ጎይታኡ የመሓላልፍ ነበረ

ሃጸይ ቴድሮስ ምስ ሞቱ ኣብ ሳልስቱ 19 ሚያዝያ 1868 ካልእ ገዲፎም ንጸብጻብ ደግያት ገበረተኽለ ምርኩስ ብምግባር መረብ ሰጊሮም ኣብ ዓዲ ወደል መራጉዝ ዝተባህለ ዓዲ ሓደጋ ወዲቖም ንደግያት ሃይሉ ማሪኾም ኣይተ ወልደ ሚካኤል ሰለሙን (ራእሲ) ሹመትካ ደገዝምነት ግዝኣትካ ምኽዓው ቆሎ ምላሽ ሂበካ ኣለኹ ብማለት ነቲ ጽልኢ ክልተ ኣሕዋት ኣባልሕዎ

ደግያት ገበረ ተኽለ ከኣ እሙን ኾንካ ስለ ዝተረኸብካ ግዝኣት ምሉእ ሰራየ ሂበካ ኣለኹ ብማለት ኣብ ዘይናቶም ዓዳላይ ኾይኖም ተረኽቡ

ድሒሮም ደግያት ሃይሉ ኣብ ቁጽጽሮም ኣእትዮም ከይ ኣኽሎም፣ ሃጸይ ዮሃንስ ተመሊሶም ደግያት ወልደሚካኤል ሻራ ሃጸይ ተኽለ ገርግስ እዩ ብዝብል ጉልባብ ዓድዋ ምጻኒ ቢሎም ለኣኽሎም

ገንዘብ ስርቕን ገንዘብ ልማኖን ክሳብ ዝቐትለካ ዝጠቕመካ ይመስል

ከም ዝብሃል ዝሃብዎም ሹመት ናይ ሓቒ መሲልዎም ብዓል መስቀል ብሓደ ኣብ ዓድዋ ከነብዕል” ኢሎም እዮም ብማለት ከድዎም። እንተኾነ ሃጸይ ዮሃንስ ሕጂ ዕድል ረኺበ ብማለት ተቐቢሎም ኣሰርዎም [……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣመጻጽኣ መርገም

ራእሲ ኣሉላ ዝኾነ ይኹን ሰብ ብኽሳዱ እንተዘይኾይኑ ብጽዕነት ጨው ዝነገደ ከቢድ ፈሰስ ክኸፍል ምዃኑ ዘገደዱሉ እዋን ነበረ።

ህዝቢ ከኣ ካብ ቀይሕ ባሕሪ ብዝባኑ ጨው ይነግድ ነበረ። ካብ ቀይሕ ባሕሪ ከበሳ ኣብ ዝባንካ ጨው ተሰኪምካ ክትነግድ ድማ እምብዛ መሪር ስለዝነበረ ሕሱምዩ።

ዝኾነ ኾይኑ ነቲ ሕሱም ግዜ ንምግላጽ ወይ ድማ፣ ከም መርገም ክሳብ ሎሚ ብዝባንካ ጨው ንገድ” ይብሃል ኣሎ።...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኤርትራ (ብጽርኢ ወይ ብግሪኽ) ስም ባሕሪ ኾይኑ ካብ ፖርት ስዒድ ክሳብ ባሕሪ ህንዲ ወይ ከኣ ካብ ወደብ ስዩስ ክሳብ ባብ ኤል መንደብ ዘሎ ባሕሪ እዩ።

ኣወሃህባ ስሙ:-

ቀይሕ ዕንባባ ባሕርን መሬትን ስለ ዝረኣየሉ ቀይሕ ሰበባ ዘንሳፍፈሉ ቀያሕቲ ዓሳታት ዝውለድሉ፣ ካብ መንጎ ጻዕዳን ጸሊምን ሕብሪ ዘለዎም ቅይሕ ዝበሉ ህዝብ ዝነብርዎ ቦታ ስለዝኾነ እዩ።

ነብይ ሙሴ፣ ብዛዕባ ቅዱስ መጽሓፍ ክጽሕፍ እንከሎ ንቀይሕ ባሕሪ ብቋንቋ ኢብራይስጢ ያም ሱፍ ኢሉ ሰመያ

ያም:- ባሕሪ ኪኸውን እንከሎ፣

ሱፍ:- ድማ ቀይሕ ማለት እዩ

ኣብ መበል 150 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ሊቃናት ዝብሃሉ ንቅዱስ መጽሓፍ ካብ ኢብራይስጥ ናብ ግሪኽ ዝተርጎሙ ከኣ ንቀይሕ ባሕሪ ታላስ ኤርትሮስ ኢሎም ሰመይዎ።

ከምኡወን ኣብ ሃገረ ግሪኽ ኤርትራ ዝብሃል ዓዲ ወይ ቁሸት ኣሎ፣ ትርጉሙ ድማ፣ ቀይሕ ባሕሪ ቀይሕ ምድሪ ማለት እዩ።...[......] 


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ናይ ሓደ ሕብረተሰብ መንነቱ ባህሉዩ፣ ክንዲ ዝኾነ ሓደ ካብቲ ሓደ ክንፈል ባህሉ ከነጽንዕ ይግባእ። ኣብ ማሕብረሰብ ትግርኛ ሓደ ሰብ ምስ ዝቕተል እቲ ቅትለት መታን ናብ ሕነ ምፍዳይ ከይምዕብል ካብ ወገን ቀታሊ ጓል ንወገን ተቐታሊ ተዋሂቡ ደማዊ ምትእስሳር ይፍጠር። ጓልን ጋርን ወይ ድማ ደመ ሕየት (ጠረቕ) ተዋሂቡ ይደቓቐስ። ኣብ መዓልቲ መርዓ ምናልባት ኣዴታት ነቲ ካብ ኣባል ስድራቤት ዝተቐትለ ጓልና ንህቦ ብማለት ገለ ሓደጋ ከየውርዳ ተባሂሉ፣ ኣብ መዓልቲ መርዓ ብዋዕታ ዞማ፣ ኣጎስማ (ሓው ንመርዓትን ወዲ ሓውቱ ነቲ መርዓዊ ካብ ወገን እታ መርዓት) ተጸዊዖም ምስ መርዓዊ ከም ዝቕረቡ ይግበር። ከምኡ ክግብረሉ ዘድለየ ምኽንያት ከኣ እተን መግቢ ዘዳልዋ ኣሕዋተን ምስ መርዓዊ ስለ ዝቕረቡ ዘለው፣ ነሓተን ከይልክማ ክብላ ጥዑይ መግቢ ንኸዳልዋ ስለ ዝግደዳ እዩ። እንድሕር ብገንዘብ ክዳቐስ ተወሲኑ ከኣ በቶም መኻፍልቲ ጋር ተባሂሎም ዝፍለጡ (በብዓዱን ወረዳታቱን ወይ ወን ዓሌትን) ተኣኻኺቡ ብሓደ ጋር ይኽፈል።

ኣቤት ጭውነት!

ኣብ እዋን መውስቦ እንዳ ወዲ ነታ ንወዶም ከምጽእሉ ዝደለዩ መበቆላ ዓደ በቦኣን በዲኣን ኣጻርዮም ምስ ፈለጡ ንእንዳ ጓል ይሓቱ። እንዳ ጓል ብወገንም ኣብ ዝሕተትሉ ክንዝቲ መዓልቲ ሃቡና ኢሎም ብተመሳሳሊ ዓዲ ንእንዳ ወዲ በቦን በደን ኣጻርዮም ምስ ፈለጡ ርኸቡ ኣይትስኣኑ ይብልዎም።

እምበር ሃንድፍ ኢልካ ዝግበር መውስቦ ኣይነበረን።...[......]

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ራእሲ ኣሉላ ኣብ ሓማሴን ሰፊሮም ከመሓድሩ ምስ ጀመሩ ነቲ ክቡር ባህልን ወግዕን ንምብልሻው መስደመም ዝኾነ ጽኑዕ ኣዋጅ ኣወጁ ገለ ካብቲ ብዙሕ ኣዋጆም።

  1. ሓደ ሰብ ኣርብዓ ዓመት ኣብ ኤርትራ እንተደኣ ተቐሚጡ ወደርብዓ ተባሂሉ ምሉእ መሰል ክውሃቦ ዝብል ነበረ። ጣልያንን ብድሕሪኡ ዝመጹ ገዛእቲ ሓይልታት ከም ቅቡል ወሲዶም ከኣ ኣጽደቕዎ። ሕጂወን ተኾነ ዳርጋ ከም ባህሊ ኾይኑ ኣሎ ክብሃል ይከኣል።
  2. ከምኡወን ገባር ኣብ ገዝኡ ሜስ ንመርዓ ንተስካር ወይ ከኣ ክሰትዮ ኢሉ ከየውድቕ ሜስ መስተ ንጉስን ራእስታቱን ጥራይ እዩ ኢሉ ኣወጀ። ነዚ ክጻወርዎ ዘይከኣሉ ዓበይቲ ኤርትራውያን ሓርበኛታት ኣብ ልዕሊ ደጓዑ ቅልጽሞም ኣልዓሉ ካብቶም ቅልጽሞም ዘልዓሉ፣ ሓደ ከኣ ደግያት ሓድገምበስ ወዲ ከንቲባ ጉልወት ነበሩ።

ብተወሳኺ ራእሲ ኣሉላ ካብ ዝተኣተተውዎ፣ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓዲ ሹም ጭቓ ገበሩ።

ጭቓ:- ከምቲ ጭቓ ንመንደቕ ዘጽንዖ ወይ ዘላግቦ ህዝቢ ምስ መንግስቲ ዘላግቦ ማለት እዩ

ኣብ ቦታ ነበረ (ብዓል ቆጽሊ) ፈረሰኛ ወይ ምስሌነ ብተወሳኺ ብቀሊሉ ከም ዘይግዝኡ ዘስግኡዎም ዓድታት እንተሃልዮም ተሰሪ (ደርጎይና) ወይ ሕልፎት ማለት በላዕተኛ ስርዑ። ከምኡወን ኣብ ትሕቲኦም ግብርን ፈሰስን ዘዋጽኡ በብወረዳኡ ገበሩ። ልጅ ተስፋይ ኣጉዕዲ ጸንዓ ደግለ ብጀረንዲ ለወጣ ኣብ ደቂ ድግና ራእሲ ኣርኣያ ኣቦ ፊተውራረ እምባየን ደቡብን ኣብ ኩዓቲትን ከንቲባ በኺት ኣብ ካርነሽምወዘተ ገበሩ።...[.......]

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ማሓራይ ሓወይ፣ ማሓራይ ሓወይ

ኣጥፊኦምኻ ናብ ናኹራ ቀላይ

ሸመትካ ኣምበር ኮነት ኣደዳ ትግራየ

ሕነ ከይፈድየልካ ኮይነ ዘባጥ ብዕራየ

 

እዚ መልቀስ ኣሕዋት ደግያት መሓራይ መጎስ (ዓዲ ወገራ) ‘ማሕራይ 1894 ኣብ ናኹራ ምስ ተኣሰሩ ዘልቀስዎዩ።

~~~~~~~~~~~{}~~~~~~~~~~~

 

ሓደ መርዓዊ ምስ ኣዕሩኽቱ ነፍጢ ስለ ዝርኣይሎም ክዘምቱ ከትርዎም፣ ኣነ መንገደኛ' ኢሉ ስለ ስላሴ ስለ ማርያም እናበሉ ኣጥቢቖም ለመንዎም' ምስ ኣበይዎም በብሓደ ቆሊቦም ቀቲሎም ተዓዝሩ ሻቡ'ቱይ ቀብሪ ምስ ኮነ መላቐሳይ

እገላየ ጋዶ እዩ ጋዶ

ንመንገደኛ' ክንዲ ሽሻይ ጥይት ተአንግዶ...[......]

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ክቡራት ኣንበብቲ

ነቲ ቅድሚ ሕጂ ብዋልታ መድሓኒት ብዝብል ኣርእስቲ ብዛዕባ ጅግንነት ደግያት ኣበራ” ዝተጻሕፈ መመላእታኡ እዩ።

 

ደግያት ኣበራ ካሳ ወዲ ወዶም ንደግያት ሃይሉ ጸዓዘጋ እዮም።

ጣልያን 3 ነሓሰ 1889 ነስመራ፣ ምስ ኣተወ ሓያል ምዃኖም ኣጸቢቑ ፈሊጥዎም ስለዝነበረ፣ ምስሌነ ዝባን ሓማሴን ሸይሞም። ክጥብሮምን ከከባብሮምን ጀመረ። እቲ ንሓበሻ ዘይፈቐድ ዝነበረ ከም ጫማ ምውዳይ ከይተረፈ ፈቐደሎም። ካብኡ ሓሊፎ ወን ክሳዕ ኣብ መኣዶም ሓወስዎም እንተኾነ ግን፣ ሓያላት ዝኾኑ ይእሰሩ ብምንባሮም ካልኦት ደቂ ሃገር ውን ሓበሬታ ምስ ሃብዎም ምኽያት ፈጢሮም ስድራቤቶም ሒዞም ከይቐደምዎም ሃዲሞም ኣብ መሬት ዓንሰባ ዓረዱ

ጣልያን ከኣ ተቆጢዖም ሰራዊት ልኢኾም ብዙሕ ህዝቢ ኣጋፍዑን፣ ንብረት ወን ራሰዩ ካፒታን በቲኒ ዝብሃል ኢጣልያዊ ፈኪሩ ሰዓቦም መዓል ኣይተ ሓጎስ፣ ዓብደል ሓድሽ ዓዲ ዓንሰባ (ለመጨሊ) ካብ ዓዲ ሞቶ (ስኹን) ከምኡወን ተኸተልቲ ደግያት ሓድገምበስ ወዲ ከንቲባ ዓልወት ካብ ዓዲ ኤሎባ ዓዲ ተከሌዛን፣ ዝነበሩ ኾይኖም ተዓጢቆም ጸኒሖም ኣብ ዋልታ መድሓኒት (ደቂ ሸሓይ) 1892 ውግእ ገጢሞም ንካፒታኖ በቲኒ ቀተልዎ ብድሕሪ ብስውር ነስመራ ኣትዮም ኣጓዱ ዓስከር ጣልያን ሓዊ ኣዲዶም ንትግራይ ተሳገሩ ይብሃል።...[......]

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

“ሽፋ” መሬት ኣሕዋት ኮይኑ በብጉጅለ ዝካፊልዎ መሬት

“ጉልቲ” ብዓል ስልጣን ንዝፈተዎ ዝዕድሎ መሬት

“ርስቲ” ካብ ወላዲ ናብ ውሉድ ዝመሓላለፍ መሬት

“ዲሳ” ርስቲ ዓዲ ኮይኑ ብማዕረ ዝምቀል መሬት

“ግብሪ” መኣዲ ንጉስ

“ጭዋ” ኣግዓዚ (ብግእዝ) ኣግ ኣዝያን (መውጻእቲ ሓራ)

“ሆብ” ወጠጦ ወይ ተባዕታይ ወዲ ጤል ዘይተቐጥቐጠ

“ሕደማ” ድርሰት ግጥሚ ማሰ ደርፊ

“ጎርዞ ጊላዋ” ኮታይቲ፣ ንዓቕመ ኣዳም ዝበጽሑ መንአአያት

“ትውፊት” ካብ ወላዲ ናብ ውሉድ ዝሓልፍ / ዝውረስ ቃል

“ጥሽ ውባእ” መርዓ ንዝሓለፋ ጓል ከም ሓያም ተቖጺራ ኩሉ መሰላ ከም ዝሕለወላ ምግባር

“ስበት” ጥልቀት ሓደ ትልሚ ኣብ ማሕረስ

“ኮንሶ” ቀዳሞት ንሓጺር ሰብ ዝጽውዕሊ

“ነፍጢ” ተተዃሲ ብረት ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ብዛዕባ ዘበነ ውቤ ዘይሰምዐ ዘሎ ኣይመስለንን። ግዳ እቲ ስማዕ ሒደት ካብቲ ብዙሕ ብሙዃኑ፣ ሓድሕድ ክንመላላእ መታን፣ ሒደት ዘበነ ውቤ መጠን ክንደይ ሕሱም ከም ዝነበረ ዝገልጽ ዝተባህለ ክጸዊ

 

ደግያት ውቤ ጨካን፣ ጎራሕ፣ ተንኮለይና ስለ ዝነበረ ዓቀይቱ

ንሰብኣይ ሞቕሎ ኣርሲኖም ብመቐመጫኡ ኣቐሚጦም

ቅርሺ ኣበይ ኣሎ፣

መዓር ኣበይ ኣሎ

እናበሉ የሳቕይዎ።

ንደቀንስትዮ ከኣ መታን ከይስምዓ ቆሎ ዓተር ኣብ ኣእዛነን ኣእትዮም

ለይትን መዓልትን ከም ዝጥሕናን

ረጉድ ጥይት ዝውሕጥ ሃንዛ ወይ ጎጎ የሰንክትወን

ነበሩ።

መርኣያ ጭካኔኡ ክሳብ ሎሚ ድማ ብዘበነ ውቤ ዝጸመመ ዝባን ውቤ እናበለ ሞተ ይብሃል ኣሎ።

እቲ ጨካን ገባር ክፉእ ውቤ ከኣ ኢዱ ረኺባቶ ነቲ ኩሉ ኣብ ካብ ሃገሩ ዘሚቱ ኣኪብዎ ዝነበረ ቅርሽን ወርቕን ካልእ ጠቓሚ ንብረትን ብሃጸይ ቴድሮስ ተማረኸ

በሉ ንሕጂ . ካብቲ ንጭካነኡ ዝገልጽ ዝተባህለ ግጥሚ ከብለኩም...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

'ቀደም ዘመን ሓንቲ ስድራቤት ብዝሓ ብዘየገድስ ኣብ ሓደ መኣዲ ተጠርኒፋ ይውሓድ ይብዛሕ ይሕመቕ ይጸብቕ ዓቢ ምስ ባረኾ ብሓደ ኾይና ብሕውነትን ምትሕልላይን ዝመልኦ ፍቕሪ ትበልዕ ነበረት።

ሕጂ ግና.............

ዝኾነ ኾይኑ ሓንቲ ካብ ጥንታውያን ወግዒ መኣድታት ወስ ክብለኹም።

ጥንታዊ መኣዲ " ሌማት" እያ ትብሃል

 

መኣዲ ሌማት ሸሞንተ እንጌራ ተተዓጺፉ ብኽቢ ይቕመጥ ጸብሒ ኣብ ማእከል' ቅርጫት ምስ ኮነ፣ ዓቢ ...ንእሽቶ እንጌራ ቆሪሱ ንኹሉ ኣባል መኣዲ ዓዲሉ ምስ ባረኽ ተቐረብቲ ጸጸቢሖም ይበልዑ።

 

ምናልባሽ' ጥንታዊ ወግዒ መኣዲ ሕጂ ኣሎ ክብል ኣይደፍርን ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ ባሕሪ ፍቕሪ ምሕንባስ፣ ኣብቲ ጉዕዞኡ ምግስጋስ፣ ምስ ምውዳቕ ምትንሳእን ምቅላስን ብፈተነታት ምስጋር ግድን’ዩ፣ መቐረት ክህልዎ። ኣብቲ ህይወት’ቲ ፍቕሪ’ሎ። እቲ ፍቕሪ ንባዕሉ ህይወት’ዩ። ህይወት ከኣ እስትንፋስ’ያ። ብሓጺሩ ፍቕሪ ምስጥር ህላወ’ያ። ኣቲ ምቁር፣ መጺጽ፣ ኣብ ፍቕሪ’ሎ

ህይወት ፍቕር’ያካብ በልና፣ ብግልባጡ ኸኣ፣ ፍቕሪ ህይወት’ያ እንተወሲኽና፣ ህይወት ምስጥር’ያ” ትብል ህብብቲ ኣሜሪካዊት ገጣሚት ኤሚሊ

ካብዛ ነጥቢ ተበጊስና፣ ነቲ ምስጢር ንመርምር፣ ነስተማቕሮ’ሞ፣ ኣብ ምብርባር ምስጥር ህይወት፣ ዓመትን ስዕረትን፣ ምላድን ምማትን ኣሎ። ስለዚ ኣብ ጉዕዞ ፍቕሪ ዝኣመነ ክከሓድዝጸንዐ ክግዳዕ፣ ከምኡ’ወን ዕርክነት ነይሩ መልክዑ ቀይሩ ከቛርጽኣብ ሓዳር ቃልኪዳን በጺሑክብተን ይርአ’ዩ። አረ ከም ውሁብ ኾይኑ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ።

ጠንቂ ምብታኽ ሰንሰለት ፍቕሪ ግን እንታይ’ዩ?

ፍረ ፍቕሪ ስለምንታይ’ዩ ከይበሰለ ዝረግፍ?

ብዙሕን ዓይነታውን ምላሽ ክህልወና ግድን’ዩ። ክንዲ ዝኾነ ከም ገዛኻ ደኣ’ምበር ዘይ ከም ጎረቤትካ ስለዘይመቖካ

ፍቕሪ እቲ ዝቕጽልን ዝቑጸን፣ ዝዕንብብን ዝረግፍን፣ ከከም ዓይነቱ’ዩ ዝትከል...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ብዓይኒ ማዕዶ ኣምራት ፍቕሪ ዳርጋ ዘይርድኦ የለን፣ ኣብ ውሽጡ ኣትዩ ተዋሳኢ ምስ ዝኸውን ግና ከከምኡ፣ ስለዚ ኸኣ ንፍቕሪ መን ከም ዘፍቕራ ገና ዘይተመለሰ ሕቶ ዝመስል። ንሓንቲ ብቀረባ ዝፈልጣ ፈላጢተይ ንፍቕሪ መን የፍቕራ? ኢለ ምስ ተወከስክዋ፣ ፈቃር ብምባል መለሰትለይ።

ብርግጽ ከኣ ፍቕሪ ከፍቕር ዝኽእል ፈቓር ጥራይዩ። ፈቓር ወይ ፈቓራት ኣለው? “እወ እንተኾይኑ እቲ መልሲ፣ ትሕቲ ርብዒ ሚእታዊትዩ። እኳ ደኣ ብቑንጣሮ ዝቑጸሩ ውልቀ ሰባትን መጻምድን፣ ከመይ ኣብዚ እዋና ብፍላይ ድማ ኣብ ናይ መጀመርታ ቅርርባት ኩሉ ምልኻ ፈቓር ትሑት፣ ሓላዩ ..ወዘተ ኩሉ ሰሰናዩ መሲልካ ትላለ። ነብሲ ወከፍ ሌላ፣ እቲ ሓቀኛ ባህርያትካ ሓቢእካ ትተዓራረኽ በብእብረ ድማ መጻምድቲ ትቐያይር

ነቲ ዝቐደመ ወይ ነታ ዝቐደመት ንእሽቶ ትኹን ፍቕራዊ ሕድገት ከየርኣኻ ተፈሊኻያ ከተብቕዕ፣ ዳግማይ ልዙብ ጠባይ ሒዝካ ትቅልቀል ንሓደ ወይ ክልተ ወስታ ክሳብ ተድምዕ ርእስኻ ትቐብር ብድሕሪ ግና ጸሓይ ከም ዝጽሎ ጠበቕ በብቕሩብ ፈኸኽ ትጅምር። ምስምሳት እናብዛሕካ ህድምድሚት ብምርኣይ እግረ ተሕጽር ልቢ ተርሕቕ ነውራም ቃላት ሰው ተብል

ንስለ ፍቕሪ መስዋእቲ ከም ዝኽፈል እናተፈልጠ ክንሱ ብኽልቲኡ ወገን ግብራውነቱ ክንድቲ ኣይኮነን። ኣውራ ብወገን ደቂ ተባዕትዮ ውሑዳት ደቂ ኣንስትዮ፣ ሓንሳብ ኣሚነን ንዝለገባኦ ወዲ ኣዳም ኩልተንኣን ይረክባኦ ንሰለ ፍቕሪ ተጸቒጠን ይሓልፍኦ እዘን ኣብነት ናይዚ ግና እተን ኣዝየን ሒደት ምዃነን ክንዝንግዕ የብልናን። [……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ሽንቶ ጥንታዊ ሃይማኖት ጃፓናውያንዩ። እቲ ሃይማኖት ካብ ቅድመ ታሪኽ ኣትሒዙ ኣብቲ ቦታ ኣምላኽ ምንባሩ ይንገር። ሽንቶ መንገዲ ጣኦት ማለትዩ። ኣመንቲ ሽንቶ ኣብ ሓያሎ ጣኦታትዮም ዝኣምኑ። ኣብ ሩባ ኣብ ገረብ ኣብ ከውሒ ኣብ ጎቦ ወዘተ።

ጃፓናውያን ንሽንቶ ከም ኣገልጋሊ መንግስቶም፣ መደልደሊ ሓድነት ሃገሮም ገይሮም ይቖጽርዎ። ኣብ 1868 . መንግስቲ ጃፓን ስቶት ሽንቶ ዝተባህለ ሃገራዊ ሃይማኖት መስረተ። ስቶት ሽንቶ ንንጉስ ከም መለኮታዊ ሓይሊ ዝርኢ ሃይማኖትዩ።

ድሕሪ ካልኣይ ኩናት ዓለም ስቶት ሽንቶ ብወግዒ ብመንግስቲ ተአጊዱ ንጉስ መለኮታዊ ሓይሊ ከም ዘይኮነ ድማ ኣነጸረ

ልዕሊ 90% ጃፓናውያን ሽንቶ ዝብሃል መንግስታዊ ሃይማኖት ይስዕቡ። ናይ ቡድሃ ኣመንቲ 75% ናይቲ ህዝቢ ክኾኑ እንከለው ካብዚኣቶም መብዛሕትኦም ንሃይማኖት ሽንቶ ዝስዕቡዮም። ኣብታ ሃገር ኮንፊሾስ ናይ ዝተባህለ እምነት ሰዓብቲወን ብብዝሒ ይርከቡዮም።

እምነት ቡድሃ ኣብ 552 .. ካብ ቻይናን ኮርያን ናብ ጃፓን ተኣታትዩ ብሓፈሻኡ ቡድሃ[……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣዒንትና

ኣዒንትና ኣገረምቲ ኣካላት’የን። ምሉእ መዓልቲ ድማ ብዘይ ዕረፍቲ ይሰርሓ።

ብዛዕባ እንነብረሉ ዝምህራና ወን ንሳተን’የን ነገራት ብግቡእ ክንምልከቶም ድማ ይሕግዛና። ካብ መጽሓፍቲ ኣንቢብና ክንርዳእን ክንፈልጥን ልዑል ኣበርክቶ ይገብራ። ኣብ ከባቢና ዘሎ ዓቢ ድዩ ንእሽቶ፣ ቀረባ ድዩ ርሑቕ፣ ሓርፋፍ ድዩ ለማጽ… ወዘተ ኣዒንትና’የን ዘረጋግጻልና። ብዛዕባ ዓቐንርሕቀትቅርጺሕብሪ ..ወዘተ ‘ወን ብሓገዝ ኣዒንትና ኢና እንፈልጦ።

ነገራት ቀረባ ወይ ርሑቕ ምህላዎም ብዘይ ካልእ መሳርሒ ብዓይንና ጥራይ ክንፈልጦ ንኽእል ።

ህጻናት ክሳብ ክልተ ወይ ሰለስተ ወርሒ ዝመልኡ ሕብሪ ኣየለልዩን’ዮም። ክሳብ ሽዑ ንዝኾነ ሕብሪ ሓኹምሽታይ ኮይኑ ይር ኣዮም። እቲ ህጻን ዕድመ እናወሰኸ ምስ ከደ፣ ኣብ ሓደ ነገር ንነዊሕ ግዜ ኣተኩሩ ናይ ምጥማት ባህሪ የማዕብል፣ ብተመስጦ ድማ ክዕዘብ ይረአ። ንኻልእ ኣካላቱ ምስቲ ጭብጥ ዝርግሕ እናበለ ነቲ ዝምልከቶ ዘሎ ነገር ክሕዞ ይመጣጠር። ክሕዞ ወይ ክበጽሖ ግን ዓቕሚ ይሓጽሮ። እናዓበየ ኣብ ዝኸደሉ ግን ኣእዳውን ኣዒንቱን ኣወሃሂዱ፣ ብዛዕባቲ ዝምልከቶ ዘሎ ነገር ብዙሕ ክፈልጥ ይጅምር [……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ዋሕዲ ካሎሪ (ጸዓት ኣካላት) ኣብ እንስሳታት ዕድመ ወሲኹ መኻንነት ከም ዘስዕብሎም ቅድሚ ሓያሎ ዓመታት ብመጽናዕቲ ተረጋጊጽ እዩ። ኣብዚ ዓውዲ’ዚ ኣቶኩሮም ምርምሮም ክቕጽሉ ዝጸንሑ ተመራመርቲ ዩንቨርስቲ ያለ ኣመሪካ “ጥምየት መኻንነት ከም ዝቕስቕስ” ፈሊጥና ክብሉ ከም ዝገለጹ ተሌግራፍ ትገልጽ።

በዚ መሰረት፣ ኣብ እዋን ከቢድ ጥመይት መስርሕ መፍረ ዓጽዩ መኻንነት ዘስዕብ “ኤም ሲ ኤች” (MCH) ዝተባህለ ሆርሞን፣ በቶም ተመራመርቲ ተረኺቡ ከም ዘሎ ወሲኻ ትገልጽ።

ኤም ሲ ኤች ሆርሞን፣ ኣብ ሓንጎል ዝርከብ ኮይኑ፣ ኣብ ግዜ ክቱር ጥመየት ዝያዳ እናፍረየ፣ ንመስርሕ ስርዓተ መፍረ ከም ዘይሰርሕ ዝገብርን፣ ከምኡ’ወን ቀንዲ ጠንቂ ከስዐ፣ ወልፊ ሓሽሽን ጸቕጥን ከም ዝኾነ እቶም ኣመሪካውያን ተመራመርቲ ምግላጾም ተፈሊጡ።

 

ኤም ሲ ኤች ሆርሞን ዘፍርዩ ናይ ሓንጎልና መትንታት፣ ዝበዝሕ እዋን ዉሑዳት እዮም። ኣካላትና ኣሉታዊ ሓይሊ ሚዛን እንተደኣ ገጢሚዎ ግን ብዝተዓጻጸፈ ስለዝውስኽ፣ ንመስርሕ መፍረ ክዓግትዎ ይኽእሉ

ትብል ፕሮፈሰር ስነ ኣእምሮን ክኢላ ስነ መትንን ኣብ ዩንቨርስቲ ያለ መናክቪ ኣልረጃ። [……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ ጽውጽዋይ፣ እንስሳታት ከማና ከም ዝዛረቡ ኮይኖም’ዮም ዝቐርቡ። ኣብ ክውንነት እንተመጺእና ግና፣ ከማና ናይ ምዝራብ ዓቕምን ክእለትን የብሎምን። ካብ ኩሎም ህይወታውያን፣ ወዲ ሰብ ጥራይ’ዩ ቃላት እናተጠቀመ ምስ ብጾቱ ክዛተን ከዕልልን ዝኽእል።

ሽሕ’ኳ ከማና፣ እንስሳታት ኣብ ነሓድሕዶም ብዘረባ ክረዳድኡ እንተ ዘይኽኣሉ፣ ገለ ድምጽን ምልክታትን ተጠቒሞም ሓጎሶምሕርቓኖም ፍርሖም…ወዘተ ከገልጹ ይኽእሉ’ዮም። ደርሁ ተኣኪበን እንከለዋ ብመንጎአን ድሙ ምስ እትሓልፍ፣ ናይ ፍርሒ ብርቱዕ ድምጺ ከስምዓ ኣስተብሂልና ንኸውን። ኩለን’ተን ደርሁ ብዘሰንብድ ድምጺ ክቓቕዋ ይስምዓ። እታ ድሙ ሓዘትኒ ከም ማለት ተመሳሳሊ፣ ከልቢ ብምንባሕን ጭራኡ ብምንቅስቓስን ናይ ስንባደ ምልክት የርኢ።

እንስሳታት ስለምንታይ ዘይዛረቡ? ኢልና እንተሓቲትና ግና፣ ሓንጎሎም ምስ ናይ ሰብ ብምንጽጻር ዘይማዕበለ ብምዃኑ’ዩ እቲ ምኽንያት። ኣብ እንስሳታት ዝተፈላለዩ ስምዒታት ይንጸባረቑ እዮም። ፍሉይ ቛንቛ ተጠቂሞም ክገልጹ ግና ‘ደረጃ ሓንጎሎም ምዕቡል ስለዘይኾነ ይሓጽሮም። ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ መዓልታዊ ንጥፈታትና እንረኽቦም ግን ከኣ ቅድሚኡ ዘይንፈልጦም ዝነበርና ሰባት ብዙሓት ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም። እንተኾነ ንድሕሪት ተመሊስና ክንዝክሮም ኣብ እንፍትነሉ እዋን ብዙሕ ግዜ ይሽግረና፣ ኣብ ዩንቨርስቲ ቺካጎ ዝርከቡ ተመራመርቲ ነዚ ሽግር’ዚ ዘቓልለልና ሓሳብ ወይ ምኽሪ   ጆባእ ይብሉና።

ውጽኢት መጽናዕቲ ናይቶም ተመራመርቲ ከም ዘረጋግጾ፣ ናይ ምዝካር ዓቕምና ክዓቢ እንተኾይኑ ድቓስ ክንፈቱ ኣለና፣ ‘‘ኣብ እዋን ቀትሪ ንዝተወሰነ ሰዓት ምድቓስ፣ ንናይ ምዝካር ዓቕምና የዕብዮ እዩ” ይብሉ እቶም ተመራመርቲ ።

እቶም ተመራመርቲ ነቲ መጽናዕቲ ኣብ ክልተ ጉጅለ ብምኽፋል’ዮም ኣካይዶምዎ። ኣባላት እተን ክልተ ጉጅለታት ዝተወሰነ ቃላት ዝሰፈሮ ሓደ ጽሑፍ ከጽንዑ ዕድል ተዋህቦም ብድሕሪኡ ነታ ሓንቲ ጉጅለ ካብ ናይታ ካልአይቲ ዝበዝሐ ሰዓታት ከም እትድቅስ ገበርዋ። እታ ዝበዝሐ ሰዓታት ዝደቀሰት ጉጅለ ድማ ዝያዳ’ታ ካልእ ጉጅለ፣ ካብቲ ኣቐዲማ ዘጽንዓቶ ቃላት ዝበዝሐ ክትዝክር ክኢላ።...[......]

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ምቛም መካነ እንስሳ፣ ኣብዚ እዋን ኣብ ሓያሎ ሃገራት ልዑል ኣተኩሮ ዝግበረሉ ጉዳይ ኾይኑ ኣብ ቁጠባን መስሕብ ቱሪስትን ሓያል ተራ ስለ ዘለዎ። እዚ ዘለናዮ ዘመን ሰፊሕ ናይ ሰብ ሓይልን ገንዘብን እናፈሰሶ ኣብ ምስፍሕፋሕ ዝርከብ ዘሎ መካነ እንስሳ፣ ኣጀማምራኡ ከመይ ይመስል ን ዝብል ሕቶ ክንርእይ ኢና።

ኣጀማምራኡ ዝምልከት ሓያሎ መጽሓፍቲ ዝተፈላለየ ሓሳባትዮም ዘቕርቡ፣ መካነ እንስሳ፣ እንስሳ ዘገዳምን እንስሳ ዘቤትን ኣብ ሓደ ዝተወሰነ ስፍራ ኣኪብካ ንትምህርቲ ንመጽናዕታዊ ምርምራትን ንመዘናግዕን ተባሂሉ ከም ዝዳሎ ግና ኩሎም መጽሓፍቲ ይሰማምዑ።

እንስሳታት ብዝተፈላለየ ኣግባብ ኣኪብካ ምርባሖምን ዘቤታዊ እንስሳ ምግባሮምን ካብ ጥንቲ ካብ እዋን መዋእለ እምኒ ኣትሒዝካ ከም ዝነበረ ታሪኽ የዘንትወልና። እዚ ይኹን ደኣምበር ኣጀማምራ መካነ እንስሳ ዝገልጽ ጽጹይ ሓበሬታ የልቦን።

ኣብ 12 .ዘመን .. ወንግ ዋንግ ዝተባህለ ቻይናዊ ንጉስ Garden of intelligence ዝተባህለ መካነ ከም ዝመስረተ ይንገር።

ብኻልእ ሸነኽ ኣብ 4500 .. ኣብ ናይ ሎሚ ዒራቕ ናይ ኣዕዋፍ መካነ እንስሳ ከም ዝነበረ፣ ድሕሪ 2000 ዓመታት ድማ፣ ኣብ ህንዲ ሰብ ዝለመዱ ሓራምዝ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ይተሓዙ ምንባሮም ኢንሳይክሎፔድያ ብሪታኒካ ኣመሰሉ መጽሓፍቲ ይሕብሩ።

ጥንታዊ መካነ እንስሳ ሰባት ብዛዕባ ፍጥረት ናይ ዓለም ንምድናቕን ብእኡም ንምዝናይን ተባሂሉ ይዳሎ ከም ዝነበረ ይንገር። ከም መግለጺ ሃብትን ሓይልን ናይ ነጋውስወን ይውሰድ ነይሩዩ።...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ዝበዝሐ ኣስማት ዓድታትን ከተማታትን ሃገርና ኤርትራ፣ ናይ ባዕሉ ታሪኽን ኣመጻጻኣን ትርጉምን ኣለዎ። ብዛዕብታ ታሪኻዊ ኣመጻጽኡ፣ ሰፊሕ ስለዝኾነ ካልእ እዋን ክንርእዮ ኢና። ንሎሚ ግና፣ ሒደት ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ ናይ ዝርከባ ዓድታት፣ ኣስማትን ትርጉማተን እንታይ ከም ዝመስል ክንገልጽ።

 

ካልኦት ግዱሳት ድማ፣ እትፈልጥዎ ካብ ምጽሓፍ ኣይትብኮሩ። መርበብና፣ መርበብ ሓበሬታ ርውየት ብዓንደ ርእሱ ዘሎና ኣፍልጦ ንካልኦት ብምክፋል ርውየት ክነርክብዩ። ስለዚ ሃየ እትፈልጥዎ ካብ ምጽሓፍ ኣይትቆጠቡ።

 

ኣስማ እዘን ዓድታት ብቛንቛ ኩናማዩ... [......] 

 

ብኩናማ

ብትግርኛ

ኣንቶረ

ቀላጥ መሬት

ተኾምብያ

ማይ ውዑይ

ኡጋና

ዓዲ እምኒ

ኮቶብያ

ማይ ነብሪ

ኣውጋሮ

ጻዕዳ እምኒ

ባዱማ

ጸሊም እምኒ

ዳሰ

ሳዕሪ ሮማዲ

Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ሎሚ እንተዝኾነለይ

ድሮ መርዓ ኣዕሩኽ መርዓዊ ኣብ እንዳ ጓል ምስ ኣተው መጀመርታ፣ ነቲ ሃንቀው ዝብሎ ህዝቢ ካባኹም ድጋፍና ንምባል፣

 

‘‘እዛ ዳሰይ ከዐምራየ... (2)

ምዕማር ደለየት

 

እናበሉዮም ነቲ ክዕዘቦም ዝመጸ ህዝቢ ዘረሳስኑን ጓይላ ዝጅምሩን። ድሕሪኡ ጋይላ ወጋሕ ፈታሕ ይኸውን።

ምስዚ ትኣሳሲሩ ዝከይድ፣ ኣዋልድ ዓዲ ድማ፣ ብጊደአን

 

‘‘የዕሩኽ ኣልይዎምየ

ሑመይዳ ወዲእዎምየ

 

ኢለን የናሽዋኦም። …[……]



Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

እዚ ትሕት ኢሉ ተገሊጹ ዘሎ ዜማ፣ ብወፈራ ይኹን፣ ብውልቒ ኣብ ዝጽሀ ግራውቲ ከም መዛነዪ ዝዝየም

ዜማ እዩ። እዚ ዜማ ካብ ከባቢ ናብ ከባቢ ይፈላለዩ። 

 

ዋጋየ እንቅዓ 

ጸሓይ ተጸንቂቓ 

ዋጋየ ክፋሎ 

ጸሓይ ዕረቢ ቶሎ

ዋጋየ ሰላዲ

ጸሓይ ብጎቦ ኺዲ

ሸት ሸት ናይ ኣጋ ምሸት

 

 

 

 


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

................

በሪያማ .

.

ብሪያማ....

...

ኣያ ብዕራይ ዝዓዮ ዘሎ

.........

ኣየዛርብን ኣብ ልብኻ ዘሎ።

 

ተወሳኺ! ኣብ መኼዳ

...........

ሃይማኖት እነሆ

ኣብ ዓዲ

.... ...[......]  


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ናብራ ገጠር መቸስ ሃይከት ሙዃኑ ካብ ማንም ዝተሰወረ ኣይኮነን። ክንዲ ዝኾነ ሓደ እዋን ’ዩ ሓንቲ ዕንጸይቲ ክትኣሪ መሮር ምስ ወፈረት፣ ልባ ዝመልኣላ ጎበዝ ዓዲ ጥሪቱ ኪጓሲ ትርእዮ። ብድሕሪኡ ተጸናትዮም ክቀትልዎ ዝደለዩ ኣጉባዝወን ተዓዘበት። ነፍሲ፣ ልባ ዝመልአ ጎበዝ ከትድሕን ………..

 

ብዓል ኣሓ

ማርያም ትሓልኻ

ግልጽ በል ንድሕሬኻ

ኢላ ኣዝየመት።

ንሱ ወን ደሃይ ሕቒቕ መባህልቱ ሰሚዑ፣ ካብቶም ብድሕሪኡ ዝነበሩ ኣጓብዝ ብምህዳም ነብሱ ኣድሓነ።

ነቲ ዜማ ዝሰምዓ ሳንዳታታ ድማ፣

 

ወዮ ትኣምንዮ ፣ ወዮ ትፈትውዮ

ዓጋዜን በራሪ ኾይን ኣካ ርኣናዮ

ኢለን ኣናሸወኣ።

ብዜማ ሳንዳታታ ዝሓረቐት፣ ኣፍቓሪት ብዘይ ሕንከት …[……]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣቤት' ቀደም ዘመን ከምዚ ሎሚ 'ስርዓት ከይተሳዕረ፣ ኩሉ ብባህልን ወግዕን ተቀይዱ ' ዝኸይድ ዝነበረ። ካብዚ ባህልና ስርዓት ፈልከት ዝበለ ድማ፣ በቲ ዝወርዶ ዝነበረ (ዒደረ) ዓዱ ገዲፉ እግሩ ናብ ዝመርሖ ሃጽ ይብል ነበረ። እዚ ድማ፣ እቲ ባህሊ ይሕመቕ ይጸብቕ' ኣተግበርቱ ግና፣ በቲ ስርዓት'ዮም ዝቕየዱ ዝነበሩ። ከምዚ ክብሃል ከሎ ግና፣ ብፍቕሪ ዝተሳዕሩ' ባህላዊ ጸቕጢ ከይዓጀቦም' ጉጅም ዝብሉ ኣይነበሩ ማለት ኣይኮነን።

ሓደ እዋን' ኣብ ሩባ ዓዲ ዝተቓጸሩ ፍቑራት፣ ጓልያት ብመስረት ቆጸራኦም ኣብ ጥቓኡ ምስ ቀረበት፣ ኣማዕድያ ማይ ዝወርዳ ኣዋልድ ረኣየት፣ ክትመጾ ከም ዘይትኽእል ንምግላጽ ድማ፣

 

"ኣብ ሩባ ሽተነ ዘሎኻ ተመነ

ሎምስ ኣይጠዓመን ኣዋልድ ወሪደነ"

በለቶ።

ነቲ ዜማ ዝሰምዐ ኣፍቓሪ ክትመጽእ ከም ዘይትኽእል ተረድኦ። ካብቲ ተሓቢእሉ ዝነበረ ቦታ ወጺኡ ክኸይድ እንከሎ፣ እተን ማይ ክወርዳ ዝወረዳ ኣዋልድ ርኣየኦ። ... [......]

 

 


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣዴታት ንዕሸላት ክሳብ ደቂ ሽዱሽተ ወርሒ ዝኾኑ፣ ጸባ ጡብ ጥራይ ንኽምግባኦም ኣተምህሮ ምሃብ፣ ዓመታዊ 1.3 ሚልዮን ህጻናት ካብ ሞትን ሕማማትን ከም ዘድሕን ውድብ ጦና ዓለም ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣፍሊጡ።

ኣብ ዓለም ትሕቲ 40% ኣዴታት ጥራይ ንዕሸላተን ካልእ መግቢ ከይወሰኻ ንዝቕጽል ሽዱሽተ ወርሒ ጸባ ጡብ ከም ዝምግባኦም ዝሓበረ መጽናዕቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ብፍላይ ቦካራት ኣዴታት ብዛዕባ ጥቕሚ ጸባ ጡብ ዝገልጽ ሓበሬታ ስለዘይወሃበን ቀልጢፈን ከቋርጸኦ ከም ዝርኣያ ገሊጹ። ከም ውጽኢት ናይዚ ድማ፣ ብዙሓት ህጻናት ብዕሸሎም ንዝተፈላለየ ሕማማት ከም ዝቃልዑ እቲ ውድብ ኣብ ጸብጻቡ ኣፍሊጡ።

ጸባ ጡብ ኣደ ናይ ዘይምምጋብ ተርእዮ ኣብ ሃብታማት ን ድኻታትን ሃገራት ዝርአ ዘሎ ጸገማት ምዃኑ ዝጠቐሰት፣ ኣባል ውድብ ጥዕና ዓለም ኮንስታንዛ ባለንሲን፣ ቦኮራት ኣዴታት ብዛዕባ ኣገዳስነት ጸባ ጡብ ሓበሬታን ሓገዝን ካብ ሆስፒታላት ፣ መደበራት ጥዕናን ማሕበረኮምን ክግበረለን ትጽውዕ።

ውድብ ጥዕና ዓለም፣ ዕሸል ምስ ተወልደ ድሕሪ ሰዓትን ፈረቓን ጂሚሩ ክሳብ ሽዱሽተ ወርሒ ማይ ይኹን ካልእ መስተን መግብን ከይሓወሰ ጸባ ጡብ ጥራይ ክምገብ ከም ዘለዎ’ዩ ዝጉስጉስ። ንሽዱሽተ ወርሒ ጸባ ጡብ ጥራይ ዝተመገበ ህጻን ፣ ሓያልን መኣዛታትን ስለዝዕቅብ፣ ካብ ሕማም ተቕማጥን ነድሪ ሳንቡእን ልዑል ናይ ምክልኻል ብቕዕእት ከም ዘጥሪ ክ ኢላታት ይገልጹ።

ዓለማዊ ቅነ ምምጋብ ጸባ ጡብ ኣደ ካብ 1-7 ነሓሰይካየድ።  ...[......]


Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ለማናይ ካብ ምዃን ተዃቢ ክትኸውን ይምረጽ። ተኻራይ ካብ ክትኸውን ኣካራይ ክትኸውን ይሓይሽ። ተራ ሰራሕተኛ ካብ ክትኸውን ኣስራሒ ክትኸውን ይፎክሰካ። ገንዘብ ኣፍ ኣውጺኡ ይዛረብ። እዝኒ ስለዘለዎ ድማ ይሰምዕ።

ካብ ብደቂ ኣዳም እተማህዙ ነገራት፣ ከም ገንዘብ ገይሩ ኣቓልቦ ዝረኽበን ዝጸለወን ከቶ የልቦን፣ ገንዘብ ብግቡእ ንደቂ ኣዳም ኣገልጊሉ። ብኻልእ ወገን እወን፣ ምሒር ኣበላሽዩናዩ፣ ገንዘብ ከም ሕሱም ተመሊኹ፣ ከም ሕሱም ተጸይኑ፣ ገለ ሰባት ገንዘብ ንደቂ ኣዳም ሓራ ገይሩና ይብሉ። በንጻሩ ኣይፋሉ! ገንዘብ ጊላኡ ገይሩና ዝብሉወን ሒደት ኣይኮኑን።

ገንዘብ ክውሕደና እንከሎ ክሳብ ስምዒትና ምቁጽጻር እንስእን ኢና ዓቕልና እነጽብብ ገንዘብ ዓንዲ ማእከል ኩሉ ንጥፈታትና ምዃኑ ክከሕእድ ኣጸጋሚዩ። ኣብዚ እዋንዚ፣ ኣብ ዓለምና ኣጋጢሙ ዘሎ ፋይናንሳዊ ቅልውላው( ምከት) ክሳብ ክንደይ ጸላዊ ምዃኑ ንማንም ኣይጠፍኦን።

ገንዘብ ከይሓዝካ ክዕመም ዝከኣል ነገር የልቦን። ደቂ ኣዳም ካብቲ ኣብ 750.. ገንዘብ ኣብ ኤሽያ ማይነር እተማህዘሉ ዓመት ኣትሒዞም ብዛዕባ ሃብትን ብልጽግናን ክሓስቡ ዓይኖም ሰለም ኣየበሉን። ናጽነት ኣካላትካን ሓንጎልካን ከተረጋግጽ ግድን ገንዘብ ክህልወካ ወይ ገንዘብ ከተምጽእ ይግበኣካ።

እቲ ብምቑሕ ድኽነት እተሓየረ ሰብ፣ ልዋም ድቃስ ከወስዶ ፈጺሙ ዘይሕለምዩ፣ ህላወና ምስ ገንዘብ ኣብ እተተሓሓዘሉ ዘመን ክሳብ ዘሎና ኣገዳስነት ገንዘብ ከመይ ኣቢልና ክንርስዖ ንኽእል።

ገለ ሰባት፣ ገንዘብ ኣገዳሲ ኣይኮነን ክብሉ ንሰምዖም ኢና። መግቢ፣ ክዳን፣ መዕቆቢ ኣገደስቲ ምዃኖም ንኣምን እንተኾይና እቲ ነዞኦም ዝሽምት ገንዘብ ከመይ ኣቢሉ ዘይ ኣገዳሲ ክኸውን ይኽእል? ዝበለጸ ትምህርቲ ንክትረክብ፣ ናይ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ሃልኪ ሕሳብ ክትኸፍል ግድን ገንዘብ ከድልየካ። ብመጠን ዘሎና ገንዘብ ለኪዕና ኣይኮናን መጎዓዝያ ነማርጽ። ... [......]