Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብ ጽውጽዋይ፣ እንስሳታት ከማና ከም ዝዛረቡ ኮይኖም’ዮም ዝቐርቡ። ኣብ ክውንነት እንተመጺእና ግና፣ ከማና ናይ ምዝራብ ዓቕምን ክእለትን የብሎምን። ካብ ኩሎም ህይወታውያን፣ ወዲ ሰብ ጥራይ’ዩ ቃላት እናተጠቀመ ምስ ብጾቱ ክዛተን ከዕልልን ዝኽእል።

ሽሕ’ኳ ከማና፣ እንስሳታት ኣብ ነሓድሕዶም ብዘረባ ክረዳድኡ እንተ ዘይኽኣሉ፣ ገለ ድምጽን ምልክታትን ተጠቒሞም ሓጎሶምሕርቓኖም ፍርሖም…ወዘተ ከገልጹ ይኽእሉ’ዮም። ደርሁ ተኣኪበን እንከለዋ ብመንጎአን ድሙ ምስ እትሓልፍ፣ ናይ ፍርሒ ብርቱዕ ድምጺ ከስምዓ ኣስተብሂልና ንኸውን። ኩለን’ተን ደርሁ ብዘሰንብድ ድምጺ ክቓቕዋ ይስምዓ። እታ ድሙ ሓዘትኒ ከም ማለት ተመሳሳሊ፣ ከልቢ ብምንባሕን ጭራኡ ብምንቅስቓስን ናይ ስንባደ ምልክት የርኢ።

እንስሳታት ስለምንታይ ዘይዛረቡ? ኢልና እንተሓቲትና ግና፣ ሓንጎሎም ምስ ናይ ሰብ ብምንጽጻር ዘይማዕበለ ብምዃኑ’ዩ እቲ ምኽንያት። ኣብ እንስሳታት ዝተፈላለዩ ስምዒታት ይንጸባረቑ እዮም። ፍሉይ ቛንቛ ተጠቂሞም ክገልጹ ግና ‘ደረጃ ሓንጎሎም ምዕቡል ስለዘይኾነ ይሓጽሮም።

 

ምንጪ’ ነውለጅ ባንክ


Write a comment

Comments: 1
Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ምቛም መካነ እንስሳ፣ ኣብዚ እዋን ኣብ ሓያሎ ሃገራት ልዑል ኣተኩሮ ዝግበረሉ ጉዳይ ኾይኑ ኣብ ቁጠባን መስሕብ ቱሪስትን ሓያል ተራ ስለ ዘለዎ። እዚ ዘለናዮ ዘመን ሰፊሕ ናይ ሰብ ሓይልን ገንዘብን እናፈሰሶ ኣብ ምስፍሕፋሕ ዝርከብ ዘሎ መካነ እንስሳ፣ ኣጀማምራኡ ከመይ ይመስል ን ዝብል ሕቶ ክንርእይ ኢና።

ኣጀማምራኡ ዝምልከት ሓያሎ መጽሓፍቲ ዝተፈላለየ ሓሳባትዮም ዘቕርቡ፣ መካነ እንስሳ፣ እንስሳ ዘገዳምን እንስሳ ዘቤትን ኣብ ሓደ ዝተወሰነ ስፍራ ኣኪብካ ንትምህርቲ ንመጽናዕታዊ ምርምራትን ንመዘናግዕን ተባሂሉ ከም ዝዳሎ ግና ኩሎም መጽሓፍቲ ይሰማምዑ።

እንስሳታት ብዝተፈላለየ ኣግባብ ኣኪብካ ምርባሖምን ዘቤታዊ እንስሳ ምግባሮምን ካብ ጥንቲ ካብ እዋን መዋእለ እምኒ ኣትሒዝካ ከም ዝነበረ ታሪኽ የዘንትወልና። እዚ ይኹን ደኣምበር ኣጀማምራ መካነ እንስሳ ዝገልጽ ጽጹይ ሓበሬታ የልቦን።

ኣብ 12 .ዘመን .. ወንግ ዋንግ ዝተባህለ ቻይናዊ ንጉስ Garden of intelligence ዝተባህለ መካነ ከም ዝመስረተ ይንገር።

ብኻልእ ሸነኽ ኣብ 4500 .. ኣብ ናይ ሎሚ ዒራቕ ናይ ኣዕዋፍ መካነ እንስሳ ከም ዝነበረ፣ ድሕሪ 2000 ዓመታት ድማ፣ ኣብ ህንዲ ሰብ ዝለመዱ ሓራምዝ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ይተሓዙ ምንባሮም ኢንሳይክሎፔድያ ብሪታኒካ ኣመሰሉ መጽሓፍቲ ይሕብሩ።

ጥንታዊ መካነ እንስሳ ሰባት ብዛዕባ ፍጥረት ናይ ዓለም ንምድናቕን ብእኡም ንምዝናይን ተባሂሉ ይዳሎ ከም ዝነበረ ይንገር። ከም መግለጺ ሃብትን ሓይልን ናይ ነጋውስወን ይውሰድ ነይሩዩ።

ጥንታዊያን ግሪኻውያን ዘዳልውዎ ዝነበሩ መካነ እንስሳ- ባህሪ ኣትክልትን እንስሳታትን ንምጽናዕ ሓጊዝዎምዩ። ግሪኻውያን ተማሃሮ ናብቲ መካነ እንስሳ እናበጽሕ ትምህርቶም ይከታተሉ ነይሮም።

ግሪኻውያን ነቶም ኣብ መካነ እንስሳ ኣብ ኣሰቓቒ ናይ ኮሎዝዮም ቅልስ የሳትፍዎም ነይሮምዮም።

ኣብ እዋን ማእከላይ ዘመን፣ መራሕቲ ኣብ ልዕሊ እንስሳ ዘገዳም ልዑል ኣተኩሮ ክገብር ተራእዮም። ከም ውጽኢቱ ድማ፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ብዓይነቱን ትሕዝቱኡን ኣብ ነሓድሕዱ ዘይሰናነፍ ሓያሎ መካነ እንስሳታት ክምስረቱ ተራእዮም። ኣብቲ እዋን መካነ እንስሳ ኣብ ዓውደ ፍልጠት ዝተዋሰኦ ተራ ልዑል ነይሩ ክብሃል ይከኣል።

ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም ብዝሒ መካነ እንስሳ እናጎደለ ኪከይድ ተራእዩ ኣብ ምስፍሕፋሑ ዝረአ ዝነበረ ድሌታትወን ብእኡ መጠን ነክዮ። እቲ ተፈጥሮኣዊ መንበሪኦም ዝነበረ ጫካወን ብሰንኪ ኩናት በሪሱ። እዚ ድማ ነቶም ክጠፍኡን ክጸንቱን ዝጀመሩ እንስሳታት ንምድቓሎምን ምርባሖምን ሓያል ጻዕሪ ሓቲቱ።

ኣብ ኤርትራ ነዚ ዘተባብዕ ባይታ ተጣጢሑ? ምስዚ ዝሓለፈ ሓጎጽጎጽ ኩናት እቶም ፈሊሶም ዝነበሩ እንስሳታት፣ ካብ መረበቶም ኮብሊሎም’ዮም ጸኒሖም፣ ሕጂ ግና፣

ኣብ ከባቢ ኣውጋሮ (ብሓፈሻ ኣብ ጋሽ ባርካ ዘለው) ሓራምዝ

ኣብ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ ዝርከቡ ከም ኣድጊ በረኻ ሰገን፣ ጤለቢዱ

ኣብ ሰፊሕ ገማግም ባሕሪ ዝርከባ ኣዕዋፍ

ኣብ ሰፊሕ መካነ እንስሳ ዝርከብ እንስሳታት ኮይኖም ይስምዑካ።

Comments: 0 (Discussion closed)
    There are no comments yet.
Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

Date: 16/12/2011

(ሕርሻ እንስሳ)

ዕረብ

ዕረብ ዝብሃል ምራኽ’ወን ኣሎ። ሰሚዕኩም’ዶ ትፈልጡ? እዚ ኣዲኡ ጽንግሊል ዝኾነት ምራኽ፣ ካብ ዝተወልደሉ ግዜ ኣዲኡ ፍጹም ኣይትሕለብን’ያ። ዝኾነ ሰብ ይትረፍ ክሕዛ ኣብ ጥቓኣ’ወን ኣይቀርብን’ዩ። ሳሕቲ’ወን ጓሳ ኣርሓ ክኸውን እዩ ንዝበሎ ምራኽ ንኣዲኡ ከይሓለበ ዕረብ ክሰዶ ይኽእል’ዩ። ብቑል ክብል ዝተመረቀ ምራኽ ድማ ጭራኡ ገቲሩ እናጠበወ ብዘይ ስክፍታ ይዓቢ።\ ዕረብ ዝዓበየ ምራኽ ሕልፍ መዛንኡ ቀልጢፉ’ዩ ዝኹርትፍ ወይ ጎቢዙ መንጉዳ ዘውጽእ።

____________________________________________________________________________________________________________

Date: 07/12/2011

(ሕርሻ እንስሳ)

ኩባ ያታዊ ጥሪታዊ

ኣብ ባህሊ ሕብረተሰብ ትግርኛ (ኤርትራ) “ኩባ ክብሃል እንከሎ ብዙሕ ጥሪት ንምግላጽ እንጥቀመሉ ቃል እዩ። ምናልባት ኣበሃህላ ኣብ መላእ ሕብረተሰብ ትግርኛ ዝነበረ ብሂል ኣይክውን።

ከምቲ ልሙድ ባህሊ ዝኾነ ጸባ፣ ብራሕ ዝሰተየ ሰብ ይጽገብ ኣይጽገብ ነታ ዝሰተየላ ኣቕሓ (ጓጉድ፣ ኹሮ፣ ኩሮማ፣ እፋለ፣ ጢና.. ወዘተ) ኣንብራቢሉ ክንፈሩ እናደረዘ ዝብለን ካብ ልቢ ዝፈልፈላ ቃላት….

 

ሽሕ ኩና፣

ኣብ ሸውዓተ መጋርያ ተመቀላ፣

ኩባ ይግበርክን

 

ዝብላ እየን።

ከም ባህሪ ጓሳ ዝኾነ ህዝቢ ነቲ ከም ጸባ፣ ኣጅቦ፣ ብራሕ ዝበለ ጥንታዊ ናይ ዕለት ምህርቱ ምስ ዝኾነ ተኻፊሉ ኪጥቀመሉ ዝዝምብል እንተኾነ፣ ሓደ ሓደ ነፋጋት፣ ነብሶም ዘይገብረሎም የለዉን ማለት ግን፣ ኣይኮነን። ዋላ ንሳቶምወን ብመጠኑ ዝበዝሑ ሰባት ዝመረቑወን ጥሪቶም ከም ዝብርክታ ስለዝኣምኑ ነዚ ዝተጠቕሰ ምርቓወን ሃረር ስለዝብልዎ ተሓጉሶም ሽሻዮም ኬካፍሉ ሕልናዊ ግዴታ ይስምዖም።

ጥልላትዝጸገበት ከብዲ ኸኣ፣ ሽሕ ኩና፣ ኣብ ሸውዓተ መጋርያ ተመቀላ፣ ኩባ ኩና ክትብል ትምርቕ። ብዓል ጥሪት ድማ፣ ጥሪቱ ኩባ ኪኾናሉ ብልቢ ይምነ።

ኣብ ጥንታዊት ኤርትራ፣ ሓደ ጥሪታዊ ናይ ሚልዮን መለክዒ ዝመስል፣ ኩባ ዝብል ጥርታዊ ዓቀን ነይሩ። ብዘይ ተባዕትዮ፣ ብዘይ ጠዓውን ምራኹትን፣ ኣርሑን፣ መልኣትን ዝሕለባ ጥራይ ደሚርካ 1000 ምስ ዝኾና፣ ኩባ ይብሃል። ዋንአን ክኣ ብጸባኣን ተሓጺቡ፣ ብዓል ኩባ የብል።

ኣብቲ ብልም ብዱርን ዝተጎልበበ ከበሳታትን ቆላታትን ከከም ክራማቱ እናሳጎማን እናሰበኻን ይስስና ነበራ። ዋናታተን ንምእላየን ኪጥዕሞም፣ ልክዕ ከምቲ ንንህቢ፣ እናክሓርስ ኣንቆራ እናፈለዩ፣ ኣብ ሓደስቲ ቆፎታት ዘራብሑዎ፣ ነተን ጥሪቶም ወን ኣብ መጋርያታት በትሪ ይኸፋፍልወን ነበሩ።

ሓደ መጋርያ፣ ክልተ መጋርያ ……… እናበልካ ምቑጻር ድማ ልሙድ ዩ።

ኣብቲ ዞኣመረ መዋእል ናይ ሓደ መጋርያ ቁጽሪ ኣብ መንጎ 150 500 ‘ እንተነበረ፣ ናይዚ ቀረባ ግዝያት መጋርያታት ካብ 100 ዘይበዝሓ፣ ካብ 50 ክሳብ 60 ኸኣ ዘይውሕዳ ከብቲ ደኣ ነበርኦ።

ዝኾነ ኮይኑ ግን፣ ኣብ ውሽጢ ሸውዓተ መጋርያ እተን ኩባ ዝድለያ መላኣትን ዝሕለባን ደሚርካ 1000 ዝኣኽላ ከብቲ ክርከባ ከም ዝኽእል ስለ ዝግመትዩ።

ኣብ ሸውዓተ መጋርያ ተመቀላ ዝብሃል ዝነበረ፣ ኣብ ጥንታዊት ኤርትራ፣ ጥሪታዊ ሃብቲ ብሓቂ ማእለያ ዘይነበሮ እዩ። ኣብ 1600 . ዝነበሩ፣ ፓርቲጌዛውያን፣ ክሳብ 10,000 ከብቲ ዝውንኑ ኣብ ሃገርና ከም ዝርኣዩ ጽሒፎም ኣለዉ።

ኣቦታትና፣ ንመጋርያታት፣ ብቑጽሪ ጥራይ ዘይኾኑ፣ ብሕብሪ ወን ይፈልይዎ ነይሮም። ጸዓዲት፣ ቀያሕቲ፣ ዓሽከረዎት ወይ ዓጓታት ጥራይ ምርኣይ ልሙድ ነይሩ ይብሃል።

 

ደቕሓኹም ጸዓቲት ሸኾና

እንኪኸዳ መሬት ዘዳሩና

እንኺሰትያ ቀላይ ዘማስና

ሓቛኒትኹም ዘይትሰምዕ እዝና

ኣጅበኹም መጠቕዒ ዃና

ማይ ጨባኹም መጠጥዒ ገደና

 

ዝተባህለስ ዝተጋነነ መልክዕ ንምግላጽ ኣይነበረን።

ኣብዚ ግዜ ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ፣ ገለ ሃብታማት ስድራቤታት ንዕለታዊ መሕቆኒ ዚዝውተር ቶፋ፣ ተፈይቶ ኣብ እንዕዘበሉ፣ ሓንቲ ብስፈ ዝተሰርሀት መሕቆኒት ቶፋ” 40 ሊትሮ ኣቢላ ትሕዝ በዚ ከምዚ ዝበለ ወይ ካብኡ ዝዓቢ መሕቆኒታት፣ ድዱፍ እናበለት እትሓቑን ንዘላ ሰብ ጸዊዕካ ከተስምዓ ምድላይ ኸኣ ዘይኸውን እዩ። እዚ ዝተጠቕሰ ዓቐን ናይ ሓደ እብረ ዝተሓልበ፣ ጸባ ዝኻዕበታ እዩ።

ኩባ ንምባል ዝኣኽላ ድምር ዝሕለባን መልኣትን ዘማእከላ ሃብታም፣ ሃብቱ ኪእወጀሉ ምስ ዝደሊ፣ ጸባ ዝመልአ ኣጋንእ ኣብቲ ናይ ከብቱ ቅርዓት ተር ኣቢሉ ምስ ቀረበ ንህዝቢ ይዕድም ኣብ ቅድሚ ዕዱም ከፊቱ ሓንቲ ሕንጢት ኣጥልቕ ኣቢሉ የውጽእ። ወይ ኣብቲ ደምበ ኣብ እትርከብ ኦኣባይ እምኒ ተቀሚጡ ክልተ ኢዱ ብጸባ ይሕጸብ( ገለ ኸኣ ክዳኖም ብጸባ ይጭቑጩቑ) በዚ ድማ ብዓል ኩባ የብል። እቲ ዝተቀረበ ጸባ ድማ ዕዱም ይሰትዮ።

እንተኾነ ግን ኩላቶም ሸዓተ መጋርያ ዝኸፈላ ጥሪት ዝገበሩ ኩሎም 1000 ዝሕለባ ዘጥረዩ ቦኣል ኩባ የብሉ ነይሮም ማለት ኣይኮነን። ኩባ እንድሕር ኣቢሎም ጥሪቶም ከይዕየና ስለዝፈርሑ ብዓል ኩባ ዘበለስ ያኢ እቲ ሃብቱ ናብ ወሉዱ ከይበጽሐ ይደኪ” ..እዩ ዝብል ማሪት ወን ስለዚቕበሉ ዋላ ሽሕ ዝሕለባ እንተለዋኦም ኩባ ኪብልወን ኣይደልዩን ነበሩ።

ካልእ ምስዚ ዝኸይድ……………..

ደም ኩባ ዝብሃል ወግዒ ኣሎ። ሓደ ጅግና ተዋጋኢ ተሃጸብ ደም ኩባ ተባሂሉ ክውደስ እንከሎ፣ ጸላእቲ ብምቅታሉ ብዓል ኩባ የብል ማለት እዩ። እንተኾነ ጅግና ደም ኩባ ክሕጸብ 1000 ጻላእቲ ምስ ዝቐትል ዘይኮነ 100 ጥራይ እዮም ዝኣኽልዎ። ናይ ቀደም ነፍሲ ወከፍ ጸላኢ ዝቀተሉላ ሓንቲ ቀለቤት ኣብ ብልሒ ሰገባኦም ይሰኹዑ ነበሩ።

ሓንቲ ሰገባ ( ናይ ጉራደ ወይ ሴፍ ሰፈር) ኣብኣ ተሰኹዐን ዘለዋ ቀለበታት ብምፍቓድ እቲ ዋንኣ ክንደይ ጸላእቲ ከም ዘውደቐ ትሕብር ነበረት።

100 ከም ዘውደቐ ምስ ዝምስከረሉ ደም ኩባ ይሕጸብ ነበረ። ብደም ይሕጸብ ኔሩ ማለት ግን ኣይኮነን። ኣዘራርባ ጥራይዩ፣ ብዙሓት ስቡሓት ኣውዲቁ ህዝቢ ምስ ዓደመ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ንሕንጥቢቶኡ ፈንኪሑ፣ ነታ ደሙ ባዕሉ ይመጹ።

በዚ ድማ፣ ደም ኩባ ተሓጺቡ ይብሃል። ኣበይን መዓስን ከም ዝመውት ስለዘይፍለጥ ድማ እቲ ዝግበ ድግስ ከም መተስከሪኡ እዩ ዝሕሰብ፣ ብህይወት እንከሎ ተስካር።

 

____________________________________________________________________________________________________________

 

ጭደል

ጭደል እትብሃል ላምከም ዘላ ሰሚዕኹም ትፈልጡ?

ጭደል መብዛሕትኡ ደጋዊ ምስላ ላም ኮይና፣ ኣብ ገለ ናይ ስርዓተ መፍረ ኣካላታ ምስ ብዕራይ ትመሳሰል ኣዝዩ ዝማዕበለ ፍረ ነብሲን ምስ ሕምብርታ ዝጠበቐ መሸንቶን ( ብልዕቲ) ድማ ትውንን። ጭደል ልክዕ ከም ብዕራይ ክትሓርስን ከተኽይድን ትኽእልያ። ብዘይኻ ፣ጭደል ትልዋ” ( ስራ) ንዝደለያ ኣሓወን ትፈልጠን እዩ ዝብሃል። ንሳ ዕልዕል ኢላ ድሕሪ ምግባእ ድማ ኣሓወን ከም ዝስረራ ትገብር።

ብቛንቛ ጓሶት ምግባእ ማለት ላም ንክትስረር ድልውቲ እትኾነሉ ወይ እትረድየሉ ሰዓት ካልእ ጓሶት ምስ ኩነታት ጭደል ዘተሓሕዝዎ፣ ጭደል ጸጊባ እንተዓንዲራ፣ ኣብ ዝመጽእ ክራማት ብዙሓት ዝዕንድሩ ኣብታይ ክውለዱዮም ዝብል እምነት ወን ኣለዎም።

ኣብ ገለ ድማ ካብ ሓምለ ክሳብ መስከረም ኣሓ ዝትለዋሉ እዋን ስለዝኾነ ዘዝተሰረት ላም ቀጢን ምልእ እናሓዘት ስለ እትኸይድን፣ ኣብ ከምዚ ኣጋጣሚ ጭደል ላም እንተሃልያ፣ እተን ዝስረራ ዘለዋ ኣሓ፣ ጭደል መታን ከይውልዳ ነታ ጭደል ላም ካብ ደንበ ኣውጺኦም መጽዓን( ምራን ወይ ገመድ) ገይሮም ንበይና ይኣስርዋ።

 

____________________________________________________________________________________________________________

 

ኣተሓላልባ ከብቲ

ኣብምሕላብ፣ማሕልኻ ዘየድልየንኣሓወንኣለዋ። እዚአንድማ፣ ሓላላትወይ ( ሽሕሮ) ኪኾና ይኽእላ።ሓላል ብባህሪኣእናደረዝካ ብዘይማሕልኻ እትሕለብያ።በንጻርብህውከት ዝሕለባወንኣለዋ። ሕንጊድ ድማ ይብሃላ።ነተን ኣመናዘየኽፍኣ ታል ዝብሃል ኣብቀርነን ዝእሰርገመድ ትገብረለን።ነተን ኮለልዝብላክሳብ ክወግኣኻዝመጻ ኣሓድማ መጓሰስይግበረለን። መጓሰስ ኣብ ቀርኒተኣሲሩ፣ ክሳብዝጃጅዋ ጎድኒጎድነን ጎተትዝብል ቅጥንንውሕ ዝበለመጠነኛ ገረብእዩ።

 

____________________________________________________________________________________________________________

 

ግርዲድ

ግርዲድ እትብሃል ጤል ፣ ከም ዘላ ሰሚዕኹም’ዶ ትፈልጡ? ዝኾነ ኮይኑ ፣ ግርዲድ እትብሃል ጤል ኣላ። ግርዲድ ዘበርዓነት ወይ ድማ ማሓስኣ ዝሞታ ጤል’ያ። ጓሳ ድማ ኣብ ዝደለዮ ይልሕዃ። “ምልሓኽ” ዝብሃል፣ ብቐጥታ ካብ ጡባ ናብ ኣፍካ ምሕላብ (ምጥባው) ማለት’ዩ። ጓስኣ ሽማ ምስ ዝጽውዓ ድማ፣ “ እምቤእ” እነኹ ብዘስምዕ ደሃይ ‘እናተደሃየት ናብኡ ተምርሕ።

 

____________________________________________________________________________________________________________

 

ልኻይ ሰንበት* ወይ* ጠስሚ ሰንበት

ልኻይ ሰንበት ወይ ጠስሚ ሰንበት ዝብሃል ልምዲ’ወን ኣሎ።

እዚ ልምዲ’ዚ ድማ፣ እቲ ኣብ ሰንበት ዝተሓቑነ ጸባ ዘውጽኦ ጠስሚ፣ ነቶም ደንበኦም ዒባ ዘይነጥቦ፣ ወይ ጸባ ዘይብሎም (ጥሪት ዘይብሎም) ድኻታት ጎረባብቲ ንዝውሃብ ጠስሚ፣ ልኻይ ዝገልጽ’ዩ። እዚ ኩቡር ልምዲ’ዚ ነተን “ምእንቲ ሰንበት’’ እናበላ ዝልምና ደንበ ደንበ ዝዞራ ስኡናት ዝውሃብ ወይ ዝልከ ልኻይ’ወን የጠቓልል’ዩ።

እዚ ኸኣ ኣብ ካልእ ህይወትና ክንዕቕቦ ዘሎና ድንቒ ዝኾነ ናይ ምትሕግጋዝ ባህልና’ዩ፣ ባህሊ ኤርትራ።

 

_________________________________________________________________________________________________________________