Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ግብጻውያን ብጽባቐኦምዮም ዝፍለጡ። ብፍላይ ድማ ደቀንስትዮ ካብ ዘመነ ጥንቲ ኣትሒዘን፣ ይጥንቀቓን ነብሰን ብዝግባእ ይከናኸናን ብምንባረን፣ ጽባቐአን ካብ ዶባት ሃገረን ሓሊፉ ኣድናቖት ናይ ካልኦት ህዝብታት ይረኽባ ከም ዝነበራ መዛግብቲ ታሪኽ ይሕብሩ።

ከም ብዓል ክሊዮፓትራን ንግስቲ ነፈርቲን ዘኣመሰላ ኣዝየን ምልኩዓት ደቀንስትዮ፣ ኣቓልቦ ናይ ዘመነን ነጋውስን ገዛእቲ ስሒበን ከም ዝነበራን ኣጓብዝ ንዕአን ዝኣመሰላ ጽቡቓት ኣብ ኢዶም ክእትዉ ክንደይ መስገደላት ይሓልፉ ከም ዝነበሩወን ተጻሒፉ ሎ።

ንምዃኑ ምስጢር ጽባቐ ግብጻውያን እንታይ ነይሩ? ከምተን ናይ ዘመንና ደቀንስትዮ ብዛዕባ መልክዐን ብዙሕ ይጭነቓ ነይረን ? ብዛዕባ ግዝፈንን ጽሬት ቆርበተንን እንታይ ይሓስባ ነይረን? ኣብ ጥንታዊት ግብጺ ዝነበረት ሓንቲ ጓል ኣነስተይቲ ኣዒንታ ዕዝዕዝ እንተ እንታይ ትገብር? ሚዛን ክብደታ ክትሕሉ እንታይ ዓይነት ኣገባባት ትጥቀም ነይራ? ነዝን ካልእ ሕቶታት ብምልኡ ምምላስ ቀሊል እንተዘይኾነ፣ ብመሰረት መጽናዕትታት ግን ንገሊኡ ሕቶታት መልሲ ክርከበሉ ተኽእሎ ኣሎ።

ዝተፈላለዩ ኣርኪኦሎጂካዊ መጽናዕቲ ከም ዝሕብርዎ ኣብ ጥንታዊት ግብጺ ዝነበራ ደቀንስትዮ፣ እቲ ዝነበራሉ ግዜ ካብ ናይ ሎሚ ብገለ ኣሽሓት ዓመታት ዝቐደመ ይኹንምበር ንጽባቐአንን መልክዐንን ብዝምልከት ግን ከምተን ኣብዚ ዘለናሉ እዋን ንርእየን ደቀንስትዮ ዝመሳሰል ግምትን ኣቓልቦን ከም ዝነበረን ክለጥ ተኻኢሉሎ። ምናልባት ጽባቐ መልክዕን ክሕልዋ ዝጥቀማሉ ነገራትን ኣገባባትን ክፈላለ እንተዘይኾይኑ ማለትዩ።

ካብ ብርእስኽእ ምትእምማን ቀጺሉ፣ ጽባቐ ንግብጻውያን ደቀንስትዮ ኣዝዩ ኣገዳሲ ነገር ሓንቲ ጓል ኣነስተይቲ ናይ ግዚኣ ቅጭን ክትብሃል ኣንተኾይና፣ ንእስ ዝበለ ሽምጢ፣ ከበብቲ ኣጥባትን ጥልቕው ከብድን ክህልዋ ይግባእ። እዚ ናይ ተፈጥሮ ውህብቶ ዝውስኖ ነገር እንተኾነ፣ ብዘይካ ደቀንስይቶ ኣብ ጽሬተን ኣዝየን ጥቁቓትን ግዱሳትንየን ነይረን። ካብ ጥንቲ ኣትሒዘን ክሳብ እዋን ግብጻውያን ዘዘውትዎን ንጽሬት ምስ መንፈሳዊ ንጽህና ዘመሳስል ብሂል መሰረቱ፣ እቲ ደቀንስትዮ ንጽሬት ነብሰን ዝህብኦ ዓቢ ግምት ኽዕይኑ፣ ንናይ ጥንቲ ግብጻውያን ደቀንስትዮ ነብሰን ምስ ዝጸሪ ጥራይ ኣቲ ኻልእ ናይ ምምልካዕን ምጽባቕ ስነ ስርዓት ከካየድ ዝከኣል።

ዘይምኡዝ ጨና እተመንጩ ሰበነት ፍንፍንቲ ደቀንስትዮ ሃብታም ይኹን ድኻታት ብዘየገድስ ብዝከኣለንን ብዘለወንንንጽሬት ነብሰን ይጓየያ። ሓንቲ ገንዘብ ከተውጽእ እትኽእል ጓል ኣነስተይቲ ሰድዮም ባይካርቦኔትን ማይን ሓዋዊስካ ብዝርከብ ናተርን ዝተባህለ ሳሙና መሳሊ ቀመም ነብሳ ትሕጸብ። ብድሕሪኡ ሚር ዝተባህለ ጥዑም ጨና ብዝተሓወሶ ዘይቲ ቆርበታ ትደርዝ። እታ ዝደኸየትወን እንተኾነ ከም መሃያ ዘይቲ ስለእትውሃብ፣ ነብሳ ድሕሪ ምሕጻባ ሚር ተዘይተሓወሶ ብዘይቲ ጥራይ ነብሳ ትለኪ።
ኣብዚ እዋን እንጥቀመሉ ሳሙና፣ ኣብ 2800 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ጥንታውያን ባቢሎናውያን ይጥቀምሉ ነይሮም። እንተኾነ ቅድሚኡ ግብጻውያን ካብ እንስሳታትን ኣሕምልትን ዘይቲን ጨውን ብዝተሰርሐ ሳሙና 1500 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ይጥቀሙ ነይሮም።

ግብጻውያን ደቀንስትዮ፣ ካብ ጨናታት ነቲ ብርቱዕ ጨና ዘለዎየን ዝመርጻ ነይረን። ነቲ ጨና ኸኣ ( ብዘይካ ሚር) ካብ ዕንባባታትን ፍሩታታትን ብዝተፈላለየ ኣገባባት ይሰርሖኦ።

እቲ ሓደ፣ ኣቁጽልቲተን ፍረታትን ዕንባባታትን ምስ ስብሒ ብምሕዋስ ዝስራሕ ክኸውን ከሎ፣ መብዛሕትኡ እዋናት እቲ ክሬም ካብ ሰፊሕ ክቢ እናደየበ፣ ክሳብ ክንዲ ነጥቢ ዝጸብብ ቅርጺ (ኮን) ክመ ዚሕዝ ብምግባር ኣብ መንበስበስትአን ከም ልኻይ ኮፍ የብላኦሞ፣ ምስ ሙቐትን ዋዕን እናመኸኸ ናብ ገጸንን ክሳደንን ለመም እናበለ ይፈስስ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ምሸት ከኣ ነቲ ዝተወድአ ክሬም ይትክእኦ።

እቲ ካልእ ኣገባብ፣ ዕንባባታትን ፍሩታታትን ምስ ሱር ብሓንሳብ ምስ ዘይቲ ወይ ስብሒ ተሓዊሱ ብብርቱዕ ሓዊ ከም ዝፈልሕ ይግበር። ብድሕሪኡ ነቲ ሱርን ቆጽልን ፈልየን ነቲ ዝተረፈ ብምዝሓል፣ ናይ ኮን ወይ ኩዕሶ ቅርጺ ከምዝሕዝ ይገብራኦ።

ኣብ ዘምነ ጥንቲ ንግብጻውያን ፍሉያት ዝገብረን ዝነበረ ኣብ ኣዒንተን ዝልከይኦ ዝነበራ፣መጸባቒ እዩ። መብዛሕት እዋን ኣብ ኣዒንተን ዝልከይኦ ዝነበራ ኩሕሊ ሕብሩ ቀጠልያ ክኸውን ከሎ፣ ካብ ኮፐር ኣክሳይድ ይስራሕ።

ኣብ ገለ ክፍላት ናይ ግዜ መብዛሕትአም ደቀንስትዮ ካብ ሸፋሽፍቲ ኣዒንተን ተበጊሱ ክሳብ ታሕተዋይ ክፋል ኣፍንጭአን ዝበጽሕ ይልከያ ነይረን። ኣብ ገለ እዋን ከኣ ክሳብ ኣፍንጫአን ዝበጽሕ ምልካይ ገድፈን እቲ ሕብሪ ኣብ ሸፋሽፍቲን ጸግዕታት ኣዒንተንን ጥራይ ከም ዝውሰን ይገብራ። እቲ ኩሕሊ ቀጠያ ሕብሪ ክህልዎ ምምራጸን ብዘይ ምኽንያት ኣይነበረን። ቀጠልያ ሕብሪ ኣብ ኣዒንታ ዝተለኸየት ጓል ኣነስተይቲ ኣብ ልዕሊ ጽባቐኣን ግርማኣን ቆልዓ ክትወልድ ከም እትኽእል ተፍልጥ ኣላ ማለትዩ። እንተኾነ እቲ ቀጠልያ ዝነበረ ናይ ኣዒንቲ ሕብሪ ናብ ጸሊም ዝሕብሩን ንሕና ሕጂ ብልክዕ ኩሕሊ ኢልና እንጽውዖን መመልክዒ ክጥቀማ ጀሚረን እቲ ኩሕሊ ንጽባቀአን ካብ ዝህበን ጠቕሚ ንላዕሊ ካብ ዓይኒ ሰብን ካብ ተናኸት ሃመማታት ይኸላኸል ዝብል እምነት ነይርወን።

ደቀንስትዮ ጥንታዊት ግብጺ…” ሽሮዋይ ሕብሪ ብዘለዎ ዓይነት ሓመድ ገጸን የመልክዓ ነይረን። ብፍላይ ንከናፍረን ቀይሕ ሓምድ ምስ ስብሒ ሓዋዊሰን ከም ናይ ሎሚ ሊፒስቲክ ይጥቀማ ነይረን። ኣብ ኣፍልበን፣ ኣእዳወን መነኩበንን ዝግበር ውቓጦወን መብዛሕትአን ሙዚቐኛታትን ሳዕሳዕትን ደቀንስትዮ የዘውታራኦ ብፍላይ ኣብ ዳሕረዋይ ዘመን ሳዕሳዕቲ ኣብ ኣስላፈን ከይተረፈ ይውቀጣ ከም ዝነበራ ውጽኢት ተፍትሽ ኣርኪኦሎጅስትስ የረድኡ። ካብዚ ብተወሳኺወን ደቀንስትዮ ኣብ ነብሰን ንዝበቁል ጸጉሪ ሓደ ከየትረፋ ይሰዳኦ ነይረን። ንጸጉሪ ርእሰንወን ኣሕጺር ኣቢለን ይቆርጻኦ ወይ ወን ብምልኡ ይላጽይኦ።

እቲ ንነብሰን ካብ ዝገብርኦ ጥንቓቐ ብተወሳኺ ኣብ ኣለባብሰአንወን ብዓቢ ይግደሳ ነይረን። መብዛሕትኡ እዋን ካብ ምሩጽ ዓለባ ዝተሰርሐን ካብ ኣጥባተን ተበጊሱ ክሳብ ኣጻብዕቲ እግረን ዝበጽሕ ኣካላተን ኣጥቢቁ ዝሕዘን ክዳን ይኽደና ከምኡወን ብፍየሪታትን ኣቁጽልትን ዝተሰርሐ ኣኽሊል ኣብ ርእሰን የንብራ። ኣብ መቃብር ግብጻውያን መትሓዚ ጸጉሪ፣ መመሸጥን መጠቕለሊ ጸጉሪወን ተረኺቡ ነይሩ። ክዳውንተን ካብ ፈትልታት እንጣጠዕን ጡጥን ዝተሰርሐ ኾይኑ ኣብ ነብሰን ከም ዝፎክስን ብዙሕ ሙቀት ከምዘይስሕብን ገይረንየን ዝሰርሐኦ ነይረን። ድሕሪ ግዜ እቲ ናይ ክዳውንቲ ፋሽን እናተለወጠ ኣብ ዝመጸኣሉ ግዜያት ኣብ ልዕሊ ምስ ሰብነተን ዝላገብ ቀምሽ ዝዓጠረ ዓለባ ዝጽፈቱ ዝፍርፈር ዘለዎ ገመድ ዝማዓንጠአን ዘይሩ ብድሕሪ ብምንኩበን ከም ዝሓልፍን ኣብ ኣፍልበንን ከም ዝዓልብን ይገብራ ነይረን።

ናይ ቀደም ግብጻውያን ትርንዕ ዝበለ ጸጉሪ ይመርጻ ነይረን። መብዛሕትኡ እዋናት ከኣ ኣብ ልዕሊ ተፈጥሮኣዊ ጸጉረን ዊግ ይጥቀማ ነይረን። ነቲ ዊግ ኣጉናዱ ኣሕምልቲ ዘናጠቀን ቀጠንቲ ገመዳት ብምድላ ምስ ናይ ሰብ ጽጉሪ ብሓንሳብ ብምሕዋስ ይሰርሖ ነይረን።

እት ዝሕዝን ግን ነዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቅሰ መጸባበቂን ኣገባባቱን ተኸቲላ እትምልክዕን እትጽብቕን ዝነበረት ግባዊት ጓል ኣነተይቲ ምስቲ ጽባቀኣን ውቓበኣን ነዊሕ ግዚያት ትነበር ዘይምዃናዩ። መብዛሕት አን ኣዋልድ ኣብ ከባቢ 13 ዓመት ዕድሚ አን ይምርዓዋ፣ ድሕሪ መርዓ ጓል ኣነስተይቲ ብዙሕ ቆልዓ ክትወልድ ትደሊ ብሰንኪ ከኣ ኣዴታት ኣብ ግዜ ወሊድን ድሕሪኡን ንሞት ስለዝቃልዓ እተን ዝበዝሃ ኣዴታት እንተነውሐ ክሳብ 21 ዓመት እንተበዝሐ ከኣ ክሳብ 35 ዓመት ጥራይየን ብህይወት ዝጸንሓ ነይረን።

ምንጪ ኢንሳይኪሎፔድያ

Write a comment

Comments: 0