ቡን

Tuesday 15, December 2012, by Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ

ኣብዚ እዋን ቡን ከም ልሙድ ዓይነት መሰተ እናኾነ ወይ ንመበራበሪ እናተባህለብብዙሓት ሰባት ከም ዝዝውተር ካብ መማን ሰብ ስዉር ኣይመስለንን። ቁጽሪ ሰተይቲቡን ካብ እዋን ናብ እዋን እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ። ከም ኣብነት ኣብ ሃገርና ብፍላይኣዴታት መዓልታዊ ሓንሳብ ወይ ክልተ ግዜ ከይሰተያ እንተውዒለን ቀጨውጨውዝብለን ከም ዘለዎ ትስሕትዎ ኣይመስለንን። እዚ ድማ ቡን እንተለሚድካ ማዕረክንደይ ኣብ ውልፊ የእትወካ እዩ ዝርደኣካ። ኣፈ ታሪኽ ከም ዝሕብሮ ቡን ፣መጀመርታ ከም ልስሉስ መስተ ዝፈልጥዎ ኣፍሪቃውያን እዮም። ፈለማ ንመበራበሪከም ዝጠቕም ዝገለጹ ወን ጓሶት ምዃኖም እዩ ዝግለጽ። ነታ ቆጽሊ ወይ ፍረ ዝበልዑጓሶት ምሉእ ምሸት ከይደቀሱ ነቒሖም ይጸንሑ ነይሮም ይብሃል።

ቡን ናብ ሃገራት ኣዕራብ ኣብ 13 ክፍለ ዘመን በጺሑ። ቅድሚ ከም ልስሉስ መስተምጥቓሞም 700 ዓመታት ኣቢሉ ዝኸውን መጀመርታ ከም መግቢ፣ ቀጺሎም ድማከም ኣልኮላዊ ብድሕሪኡ ከኣ ከም መፈወሲ ይጥቐምሉ ነይሮም። ቡን ኣብ 16 ክፍለዘመን ካብ ኣዕራብ ናብ ቱርኪ ክውሰድ እንከሎ ናብ ጣልያን ድማ ኣብ 1600ተወሲዱ። ኣብዚ ዘመን ኣብ መላእ ኣውሮጳ ቡን ኣስፋሕፈሐ ቡን ዝሸጣ ትካላትድማ ክስስና ጀመራ። እታ ንፈለማ ግዜ ኣብ ገዛ ቡን ክትሸይጥ ዝጀመረት ትካል ኣብ1652 ኣብ ለንደን ተመስሪታ። ካብዚ ንንየው ድማ ሰባት ዓበይቲይኹን ኣሽቱጉዳያት ንምምይያጥ ናብ (እንዳ ቡን) ቡን ዝሽየጠሉ ቦታታት ክውሕዙ ጀመሩ።

ቡን ናብ ኣሜሪካ ኣብ 17 ክፍለ ዘመን ተኣታትዩ። እታ ሎሚ ብፍርያት ቡን እትፍለጥ ሃገረ ብራዚል ድማ ኣብ 18 ክፍለዘመን ቡንከተፍሪ ጀሚራ።

ቡን ዝልእኻ ሃገራት መኽሰብ ንምርካብ ዋጋኡ ንኸይሓስር ክቆጻጸራ ጸኒሐን እየን። መጀመርታ ሓንቲ ሃገር እትልእኾ ቡን ኮታ ገይረንውሱን ክገብራኦ ፈቲነን። ነቲ ዋጋ ንኸይሓስር ወን ቡን ብምእካብ ክቆጻጸራኦ ይፍትና እየን። እንተኾነ፣ ኣብ 1963 እተን ብብዝሒዝልእኻ ሃገራት ናይ ምል ኣኽ ኮታ ክቕበልኦ እተን ዝዕድጋ ሃገራት ድማ፣ ነቲ ውዕል ካብ ዘይፈረማ ሃገራት ንክይሽምታ ውዕል ተገይሩ።

ኣብዚ እዋን ኣብ መላእ ዓለም ልሙድ ውዑይ ልስሉስ መስተ ቡን እዩ። ብስነፍልጠታዊ ኣጸዋውዓ ቡን (caffea arabica) ይብሃል።እዚ ቆጽሊ ቀጠልያ ሕብሪ ዘለዎ ኾይኑ ቁመቱ ከኣ ካብ 4.3 ክሳብ 6.1 ሜትሮ ይበጽሕ። ቡን ዘብቁሉ ሓረስቶት ግን ቁመት ተኽሊ ቡንቀምቂሞም ክሳብ 3.7 ሜትሮ ከም ዝኸውን ይገብርዎ። ፍረ ቡን ዝወጽእ ቆጽሊ ዕንባባ ከብቑል ምስ ጀመረ እዮ።

እቲ ፍረ ክበስል ከሎ ካብ ቀጠልያ ናብ ብጫ ቀጺሉ ከኣ ናብ ቀይሕ ዘመሳሰል ሕብሪ የቀያየር።

ብገምጋም ሓንቲ ተኽሊ ቡን ኣብ ዓመት 0.7 ኪሎ ግራም ዝምዘን ፍረ ተፍሪ። ተኽሊ ቡን እኹል ፍርያት ዝህብ ንክኸውን ካብ 6-7ዓመታት ግዜ የድልዮ። እቶምቀንዲ ፍሉጣት ዓይነታት ቡን ኣብ1100-2400 ብራኸ ዘለዎ ትሮፒካዊ ክሊማ ይበቑሉ።

በመብዛሕትኦም ቡን ዘፍርዩ ሓረስቶት ኢድ ቀንጢቦም ዝሓፍሱ እንተኾኑ ገለ ከኣ ነቲ ገረብ ዘንበድብዳ ማሽን ገይሮም ነቲ ፍረ ከምዝነጥብ ብምግባር ፍርያቶም ይሓፍሱ ኣብ ዱዃናት ልዕሊ ሚእቲ ዓይነት ቡን ክንረክብ ንኽእል ኢና። ብሓፈሻ ግን 3 ዓይነት ቡንኣለዉ። ብራዚለስ፣ ማልድስ፣ ሮቡስታስን ድማ ይብሃሉ። ቡን ሮቡስታስ ዝተፈላለዩ ዓይነት ቡን ኾይኑ ኣብ ኣፍሪቃ ድማ ይፈሪ።መብዛሕትኦም ኣስማት ቡን ብዝፈርዩሉ ቦታ ወይ ዝመጹኡሉ ወደባት መርከብን ይስመዩ። ቡን ካፈን ዝበሃል ኣእምሮ ዘበራብር ቀመምኣለዎ። ገለ ሰባት ግን ቀመም ካፈን ዘይብሉ ምስታይ ዝመርጹ። ኣብ ብዙሕ ኣጋጣሚታት ከኣ ንዕኡ ንምእላይ ኬሚካል ሓዊስካ ኣብዝሑል ማይ ብምእላኽ ክኣልይዎ ይፍትኑ።

ዝኾነ ኾይኑ፣ ኣብ ኤርትራ ወን ቡን ዝውቱር መስተዩ። ኣብየ ከባቢኡ ድማ በብባህሉን ልምዱን ሕብረተሰብ ክጥቐመሉ ተዓዚብና ኣሎና።ከም ኣብነት ኣብ ብሄረ ትግርኛ (ቡን ምስ ስገም ሓዊሶም ወይ ወን ጥርሓ ይሰትይዋ ኣብ መታሕት ድማ ዝተፈላለዩ ብሄራትና ዝያዳጅንጅብል ኣእትዮም የዘውትርዋ።

ተኽሊ ቡን ዋላ ብውሑድ ዓቀን ደኣ ይኹን እምበር ካብ ግዜ መግዛእቲ (ኣብ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ይፈሪ ነይሩን ኣሎን።

ኣብ ዓሰብ ኣቁርደት ከረን. ሎሚ ሎሚ ድማ ኣብ ከተማ ኣስመራ’ ( ኣብ ውሃብቲ ኣገልግሎት) ብግዒ ከምቲ ውግዑ ከም መዘናግዒ ይዝውተር።

Write a comment

Comments: 0