ወግዒታት ሃንሰ መስቀለ

By Viviana Amanuel September 13, 2012

መቸስ’ ኩሉ ባህላዊ ወግዕታት’ ናይ ገዛእ ርእሱ’ መበገስን መንጠር ባይታ’ኳ እንተሃለዎ፣ ምስ ምንዋሕ ግዜ፣ ዝተበታተኸ’ ናይ ምርኽኻብ’ መስርሕ (ብጽሑፍ ዘይምንባሩ) ከም ኣሉታዊ ገጽ ኪግለጽ ይኽእል። ኾይኑ’ ግና፣ ካብ ትም ምባል’ ሒደት’ ካብቲ ብዙሕ፣ ንምልቕቓብ ምጽሓፉ ዝሓሸ ኾይኑ እስምዓኒ። ክንዲ ዝኾነ፣ ክፍልም’ሞ ሻቡ’ ትምልኡለይ።

ኣብ ግዜ ብዓል ቅዱስ ዮሓንስ’ (ጳጉመን) ርእሱ ዝኸኣለ ስፊሕ ኣርእሲቲ ምስ ሙዃኑ’ ሕጂ ጨላሊፍና ክንርእዮ፣ ብዛዕባ ሆየ ሆየ’ ዘሎ ወግዒ፣ ቅድም ኢሉ ስለዝተጻሕፈ፣ ንሕና’ወን ክንሰግሮ።

ቐደም ኣብ ገጠራት ኤርትራ’ መርዓ ኣብ ወርሒ ጥሪ’ዩ ዝካየድ ዝነበረ። ኣብ ጥሪ ኪካይድ ዝተመርጸሉ ምኽንያት ትስሕትዎ ኣይመስለንን። ዝኾነ ኾይኑ፣ ጥሪ ዝተመርዓወት መርዓት፣ ክሻዕ ሃንሰ መስቀለ፣ (ኣብ ግዜ ጳጉመን) ዋላ ግዳም (ቀልቀል) ክትወጽእ’ ምድሪ ዓይኒ ምስ ሓዘ እንተዘይ ኾይኑ’ ጨው ቀትር’ስ ክትወጽእ፣ ባህሊ ሕብረተሰብ ትግርኛ ፍቑድ ኣይነበረን። ብኸምዚ ድማ’ ካብ ጥሪ ፣ ክሻዕ’ ናይ ሃንሰ መስቀል ሽግ ዝውላዕ ‘ጸላም ከደኖ እንተዘይኾይኑ፣ ኣብ ቅርዓት ክትርኣ ኣይፈቐድን። ክንዲ ዝኾነ፣ ዋላ ማይ ጳጉመን’ ክትሕጸብ ብለይቲ’ያ ምስ ኣዳኖታታ’ ትከይድ ዝነበረት። (እዚ ድማ’ ቅድሚ ሽግ ሃንሰ መስቀለ’ መርዓት ኣብ ቅርዓት ዓዲ ‘ጽሓይ ክሃርማ’ ኣይግባእን ነውሪ‘ዩ ድማ) ድሕሪ ሽግ ሃንሰ መስቀለ’ ግና፣ መርዓት ‘ከም ሰባ’ ንቡር ንጥፈታታ’ (ግዳም ወጺእካ ዝሰራሕ ዕዮ) ክትዓይ ይፍቐዳ።

መሰልቦ
ካልእ ኣብ ግዜ ጳጉመን፣ መንእሰያት ዓዲ’ ብዘይካ’ቲ፣ ኣብ ግዜ ሆየ ሆየ ዝህሉ ወግዒ፣ ኣብ ጳጉመን ‘ወን፣ “መሰልቦ’’ ዝብሃል ወግዒ ኣለዎም። እዚ መሰልቦ ኩሎም ኣጉባዝ ዓዲ ተኣኪቦም፣ ምስ መሳቶኦም ኣዋልድ፣ ብሙዃን፣ ንሕሩድ ዝኸውን’ ጥሪት ኣዋጺኦም፣ ይቕርቡ፣


መተልቦ
እዚ ወን ልክዕ ከምቲ ናይ ደቂ ተባዕትዮ፣ ኣዋልድ ዓዲ፣ ኣብ ግዜ ጳጉመን ኣብ ሓደ ቤት እየን ተኣኻኺበን ዝሓድራ፣ ንግሆ ድማ፣ ብሓደ ነቒለን’ ማይ ጳጉመን ይሕጸባ’ እቲ ዝተኣኻኸባሉ ቤት እንዳ መርዓት (ዝተመርዓወት) ኾይኑ፣ ብሙልአ ግና’ ኣዋልድ እየ። ዝኾነ ኾይኑ፣ መተልቦ ዝብሃል፣ ኣዋልድ ‘ካብ ዓዲ’ ዝእክባኦ’ እኽሊ ሓሩጭ’ዩ እዚ ሓሩጭ’ዚ’ ንብዓል ሃንሰ መስቀለ ኪኾነን እዩ።

ናይ ሃንሰ መስቀለ ካብ ኣልዓልና’ ካልእ ምስዚ ተኣሳሲሩ ዝኸይድ፣ ቅድሚ ሃንሰ መስቀለ ‘ጽሓይ ብራቕ’ ኣብቲ ሕሱም ግዜ’ ኣዴታት’ ንደቐን ክዕንግላ’ (ሽዊት ስርናይ ሓሲኻ ዝብላዕ) ምቕንፋጽ ዝብሃል መግቢ ወን ይቅርባ እየን።


ምናልባት እዚ ወግዒ’ዚ ካብ ከባቢ ናብ ከባቢ ስለ ዝፈላለ፣ ከም መመላእታ’ ኩቡራት ኣንበብቲ ድማ፣ ነናይ ከባቢኹም’ ወግዒ ሃየ ደኣ ወስ በሉና።

ሆየ ሆየ

By Viviana Amanuel 25 March 2012

 

ምስ ዝተፈላለዩ ብዓላት ዝጽወቱ ብዙሓት ጽወታታት ኣለዉ። ኣብ ብሄረ ትግርኛ፣ ቅንያት ቅዱስ ዮሃንስ( ኣቆጻጽራ ግእዝ ቅንያት ሓድሽ ዓመት) ሓደ ካብቶም ብባህላዊ ጽወታ ዝልለዩ ቅነታት እዩ። ከም ዝፍለጥ፣ ምቕልቃል ወርሒ መስከረም፣ ምቕልቃል ዓመት ራህዋን ጽጋብን እዩ። ንዓዃይ።

ከም ጊደበሉብርንሃዮ ዝኣመሰሉ ዝተሰግረ ጸላም ክረምቲ በርሃው ኢሉ፣ ገጽ ሓረስታይ ክምስታ የርኢ። ምድሪወን ብቐጠልያ ሕብሪ ብቑልታት፣ ብዕንባባ ገልገለ መስቐልን ካልኦት ዕንባባታትን ፍሽኽታኣ ትምጡ። ኩሉ ነገር ባህ ዘብል ኣብታ ወርሒ።

ብዓል ቅዱስ ዮሃንስ ገለ መዓልታት ምስ ተረፎ፣ ጓሶት፣ ሆየ ዝብልሉ ሽግ ምድላው ይጅምሩ። ንሆየ ዝዳሎ ሽግ፣ ዝተጓሕጉሐ ጉንዲ ቆልቋል ወይ ብልሕጺ ተጠሚሩ ዝዳሎ ቐሸም ናይ ታህበብ፣ ቆሎ ምራኹት፣ ኣላኺት…..ኪኸውን ይኽእል። ኣዋልድ ብወገነን፣ ምትእኽኻበን እናወደባን ንሃንሰይ ንመስቀለይ ድርብ ከበሮ ሓዛለይ ኢለን እናደረፋን ከበሮታት ክእክባን ይቕንያን።

ጳጉሜ፣ ብመንእሰያት ተደሪቡ ዝብዓል ናይ ቕንያት ሰሙን እዩ። መንእሰያት፣ ብዝያዳ ከኣ ኣዋልድ ብለይቲ ናብ ሩባ ወሪዶም ክሕጸቡ ይቕንዩ። ጋሕጋሕ ምድሪ ዝግስግሳ ጎራዙ፣

 

ኣደይ ኣብርሃለይ፣ ክወርዶ ማይ

ይብርሃልኪ ጓለይ ረድዮ ማየ

 

እምኒ ዘይብሉ ዝኣረኽዎ

ክርዳድ ዘይብሉ ዝመመኽዎ

ኣደይ ኣብርሃለይ ክወርዶ ማየ

 

ይብርሃልኪ ጓለይ ረድዮ ማየ ክብላ እናተበራረያን ከበሮአን እናደሰቓን ናብ ሩባ ዝወርዳ።

ክምለሳ እንከለዋ ከኣ፥

ጳጉሜንየ ማይ ጳጉሜን

ትሕጸባ ማይ ጳጉሜን እናበላ ይደርፋ።

 

ኣብ ኣጋ ምሸት ድሮ በዓል ቅዱስ ዮሃንስ፣ ኣጓብዝ፣ ካብ ዕንባባ ሕዮባ ጋማ ኣሲሮም ሽጎም ኣዋዲዶምን ይዳለዉ። ኣዋልድ ብወገነን ተቖኒነን፣ ኣብ ፈትሊ ተሰኹዑ ዝተኣስረ ጋማ ዕንባባ መስቀል ኣሲረንን ብኹሉ ተሰሊመንን፣ ዑፍ መስቀል እንኪመስላ ይቀራረባ። ጥሪት ምስ ኣተዋ፣ ኣዴታት ገዓት ጠስሚ ኣዳልየን ንስድራአን የዳርራ። ድሕሪ ድራር ስድራቤታት፣ ምስ ጎረባብቲ ወይ ኣብ እንዳ ዓቢ ዝተኣኻኸብሉ ግዜ እዩ። እቲ ምትእኽኻብ ኣብ ደገ ይኸውን ንሓድሕዱ ብዝተላገበ ሽግ ሓዊ ተኣጉዱ፣

ዓመት ንዓመት ዕቖረና” ( ኣጽንሓና) እናተባህለ ጸሎት ይግበር። ድሕሪ ኣቦታት፣ ካብቲ ሓዊ ንጽል ሽግ ኣልዒሎም ናብ ኩሉ ሸነኽ ገዛ ናብ እንዳ ጥሪት ከይተረፈ -ይዞሩ።

 

ዓኾዃይ ዓኾዃይ ዓኾዃይ

ቁራዕ ሓምሊ ውጻእ

ቁራዕ ጠስሚ እቶ።

ድማ ይብሉ።

ኩሉ ሰብ ከኣ ዓመት ንዓመት ኣድግመና እናበለ ስለስተ ግዜ ነቲ ዝተኣጉደ ሓዊ ይሳገሮ። ደወል ቤተክርስትያን ምስ ተደወለ፣ ደቒ ዓዲ ሽግ ኣብሪሆም ኣብ ስርዓተ ቡራኬ ንምስታፍ ይወጹ። እዚ ኣጋጣሚ ፣ቆሞስ ብዛዕባ ሓፈሻዊ ኩነታት መእምን ዝዛረብሉወን እዩ። ኣብ ገሊኡ ብዛዕባ ኣብታ እትዛዘም ዘላ ዓመት ዝሞቱ፣ ዝተወልዱ፣ ቃልኪዳን ዝኣሰሩ፣ ኪዳን ዝፈትሑ፣ ዝቖረቡ..ሓፈሻዊ ጸብጻብ ይቐርብ እዩ።

ብመራሕቲ ሃይማኖት ነታ ሓዳስ ዓመት ዝኸን ምሕጽንታ ምስ ቀረበን ቃላት ቡራኬ ምስ ተሰምዐን፣ መንእሰያት ሓቢሮም ዓመት ንዓመትየ…. (ዓመት ከም ዕልተ) ኣድግመና እናበሉ ንቤተክርስትያን ስለስተ ግዜ ይዞርዋ። ሽማግለታት ብወገኖም፣ ኣብ ውሽጢ ቀጽሪ ቤተክርስትያን ኾይኖም፣ እግዚኦ መሓረና ክርስቶስ ኢሎም ይጽልዩ። ድሕሪዚ፣ ኣጓብዝ፣ ኣብ ማእከል ዓድን ከባብን እናዞሩ፥

 

ሆየ..ሆየ..ሆየ

ሆየ ዘይበለ፣ ሆየ

ካባና ይፈለ….” ይብሉ። እቲ ኣብዚ ዝብሃል መልክዕ ግጥሚ፣ ካብ ከባቢ ናብ ከባቢ ኣዝዩ ቁሩብ ፍልልይ ዘለዎ እኳ እንተኾነ፣ ተመሳሰልቲ ኣርእስታት ዝጠቕስን ኣብ ኣባሃህላ ናይቲ ጨፈራዊ መልክዑ ተመሳሳልን እዩ።

ኣብነት ሓፈሻዊ ግጥሚ ሆየ ነዚ ይመስል።

ሃንስ፣ ሃንስ                ሆየ

ገዓት ዘኾልስ               ሆየ

ኣባ ብርሃም ዓጓ            ሆየ

ክጎይ ተጎጓ (በትሪ መሽንጎጓ)           ሆየ

ኣባ ብርሃም ጢጡ                  ሆየ

ኪጎይ ጠሪጡ              ሆየ

ኣጆክን ኣንስቲ              ሆየ

ጻዕዳ ጣፍ ለወስቲ                   ሆየ

እንጌራ ዳጉሻ               ሆየ

ሓቢርና ንቑረሳ             ሆየ

ኣጋ ደርሆ ነቓ              ሆየ

ትህረም መሰንቆ            ሆየ

 

 

ሆየ ሆየ           ንበል              ሆየ ሆየ

ሆየ

ሆየ               ሃንሰ መስቀለ              ሆየ

ሆየ ሆየ

ሆየ               ብርሃን ተቐልቀለ           ሆየ

ሆየ ሆየ

ሆየ               ኣጆኹም ቆላዑ             ሆየ

ሆየ ሆየ ሆየ

ሆየ               ባልደንጓ ጨልጊዑ                   ሆየ

ሆየ ሆየ

ሆየ               ኣጆኹም ጓሶት           ሆየ

ሆየ ሆየ

ሆየ               ባልደንጓ ሰወተ             ሆየ

ሆየ ሆየ

 

ዮሃንሰይ እቶ፣ ኣብሪህዋ ንባይቶ

ዮሃንሰይ ቅዱሰይ ንዘልኣለም ንጉሰይ

 

ናብ ቅዱስ ዮሃንስ እተውግሕ ለይቲ ወትሩ ሂርታ ናይ ጓይላ ምስ ኣሰነያ እያ።

እዚ ክሳብ ሕጂ ዝተጠቕሰ ከም ሓፈሻዊ መለለዩ ኣበዓዕላ ናይ ዕለት ክውሰድ ዝከኣል ኮይኑ፣ ካብ ከባቢ ናብ ከባቢ ዝተፈላለየ፣ ምስቲ ጽንብል ዝተኣሳሰሩ ልምድታት ከኣ ኣለዉ፣ ኣብ ሓደ ወገን ከበሳ ኤርትራ ዝዝውተር ሓደ ልምዲ ምስ እንዕዘብ፣ ኣባጽሕ ሽጎም ሒዞም ድሕሪ ቡራኬ ቢተክርስትያን ናብ በረኻ ይወፍሩ እዮም። እቶም ዝብገሱ መንእሰያት ኣብ መንጎ ዘግድዕዎም ነኣሽቱ ክሕውስዎም ስለዘይብሎም፣ ካብ 15 ዓመት ንላዕሊ ዝዕድሚኦምን ኣቦ ጓይላ ( ኣቦ ሕዮባ) ዝተመመዩን እዮም።

እዚ ኣጋጣሚ እዚ ንእግረ መገዱ፣ ሓደ መንእሰይ ክንዲ ሰብ ከም ዝኣኸለ ከመስክር ዕድል ዝፈጥር እዩ። ኣቦ ጓይላ ነቶም ዝኸዱ መንእሰያት ዝመምዮም፣ ኣብ ሓደ ፍሉጥ ናይ መበገሲ ቦታ ድሕሪ ምርኻቦም እዩ። ጋማ ኣሲሮም ተዓጢቖምን ብዓል ጥርዚ ጠቐራይ( ዕሮዕሮዋይ) ሻፎ በትሪ ሒዞምን፣ ብለይቲ በረኻ ዓዶም ኪኾሉ ዝብገሱ ኣጋቡዝ፣ ብዜማታት ጎራዙን ዕልልታ ኣዴታትን ተሰንዮም ይነቕሉ። ህጻናትን ኣረጋውያንን እንተዘይኾይኖም ወፋሮ ክሳብ ዝምለሱ ደቂ ኦኣዲ ኣይድቕሱን እዮም። ብፍላይ ኣዋልድ ኣብ ቅርዓት ሓዊ ኣጉደንን ከበሮአን ቀሪበንን እየን ዝጸበያኦም። ንገለ ብሕመቖም ካብ መዛኑኦም ዝተረፉ መንእሰያትወን ከምዚ እናበላ ይሽምጥጣኦም፣

 

ጊደበሉ ሓምሊ ጊደበሉ

ዘይትወፍር ግዳ

ከምቶም ዝወፈሩ።

 

እቶም ሕዮባ በረኻ ኣብ ዝኾሉሉ እዋን፣ ብዝተፈላለዩ ከረርቲ እናተመርሑ ጨፈራ ሆየ ይጭድሩን ይደርፉን።

ንመሬት ዓዶምወን ዓኾዃይ እናበሉ ይዞርዎ። ኣብ ገሊኡ፣ እቶም መንእሰያት ግራት ዓተርን ባልደንጓን ኣብ ዘለዎ ቦታ እናዕረፉ ዒብ ብዘለዎ ኣገባብ ሰዊት ቀንጢቦም ይበልዑ እዮም።

ኣብ ሓንቲ ፍልጥቲ ዳዕሮ ናይ ዓዶም ምስ በጽሑ ከኣ፣

 

እዛ ዓባይ ዳዕሮ በሲላ እያ

ሓቢርና ንብልዓያ።

 

ኢሎም ጓይላ ተኺሎም ይጻወቱ። ኣብ ጥቓ ኦኣዲ ምስ በጽሑ ዘዝይምዎ ዜማወን ኣሎ።

 

ገሽየ ምስ ኣንበሳ ገሽየ

 

እቶም ሕዮባ ኣብ ማዕዶ ኣብ ዝበጽሕሉ ኣብ ዓዲ ኮፍ ኢሎም ብርሃን ሽግ ዘማዕድዉ ኣቦታት ብመንእሰያት ተስፋ ዓዶም ፍናን ኣለዎም። በቲ ካልእ ወገን ኣዴታት ንደቀን ብዕልልታን ምርቕን ክቕበላኦም እንከለዋ፣ መዛኑኦም ኣዋልድ ድማ ኣብ ደሞም ዝኣቱ ኣጓቡዝ ሙዃኖም ዘኹርዖም ደርፍታት ይደርፋሎም።

ሕዮባ ሕዮባ ኣበይ

ኣምሲኹም

ሽሕን ጎመዳን ትኩን

ባይቶኩም

ኣብ በረኻ ድዮም ከሪሞም

ከኣ ወለል በሉ ምስ ሽጎም

ሕመላልና ክብሉ ከሪሞምየ

ከኣ ወለል በሉ ከም ስገም

ሕዮባ መሲሎም ሕዮባ

ኣምሰሉና

ሰስኑ ሰስኑ ሽሕን ዋልታን

ኩኑ

ኣንታ ዓድና ከይኣትዋ ጓና

ሰስኑ ሰስኑ እንቃዓ ጣፍ ኩኑ

ኣንታ ዓድና ከይኣትዋ ጓና

ኣይተላምዶም ጎቦኻ በሎም

ብሳንጃ

ኣይተላምዶም በሎም

ብዳንዴረ

ዝለላለይ ኮታ ዝለላለይ

ዝለላለይ ልበይ ክኣምነለይ

 

ድሕሪ እቶም ሕዮባ ቢተ ክርስትያን እናኾለሉ ዓመት ንዓመት ኣድግመና። ኢሎም ይጽልዩ ምስ መዛኑኦም ጓይላ ተኺሎም ኣብ ቅሮኣት ዓዲ ክጻወቱ ይሓድሩ።

መዓልቲ ቅዱስ ዮሃንስ፣ ብሕሩድን ብጽፉፍ ልብስን እያ እትብዓል። ኣብ ገለ ከባቢ ግን፣ ኣብዛ ዕለት ዘይኾነ ኣብ መስቀል እዮም ዝሓርዱ። ኣዋልድ ኣብዚ ቅንያት ዝስለምኦ ዝቑነንኦን ዝኽደንኦን ይበል ዘብል እዩ። ብፍላይ ከኣ ኣዒንቲ ኣጓብዝ እንኪጥመት። ክንዲ ዝኾነ ጓል ሃንስ መስቀል ርኢኻ ኣይትተሓጸ ዝብል ኣበሃህላ ኣሎ። ቅንያቱ፣ ቅነ ኩነት ኣእምሮ ፍቅሪወን እዩ።

ክንዲ ዝኾነ ጽንብል ሃንሰ መስቀለ ካብ ሰረት መነባብሮ ሓረስታይ ብሄረ ትግርኛ ነጺልካ ምግንዛብ ዘይከኣል እዩ።

በሉ ክቡራት ኣንበብቲ ኣብዚ ዕለት ዝለኹም ጦብላሕታ ወስ በሉና።