ማመት

By Vivana Amanuel June 10, 2012

 

ጥንታውያን ሰባት ገዲፈሞ ዝሓለፉ ኣሰር ስነጥበባዊ ህይወቶም የንጸባርቕ። ሕልሞም፣ ወግዖም፣ ስርሖም ፣ እምነቶም ..ወዘተ ብልክዕ እንታይ ምዃኑ ንምግላጽ ኸኣ ሓጋዚ እዩ።

ኣብ ሃገርና፣ ኣብ ጽሑፍ ዝሰፈረ ጥበባት ምስ ምምጻእ መግዛእት ጥልያን ምዃኑ’ዩ ዝንገር። እንተኾነ ቕድሚኡ’ወን ኣብ ሃይማኖታዊ ዘተኮረ ጽሑፋት ነይሩ’ዩ። እት ካልእ ግን ብዘይኻ ብ ኣፈ ታሪኽ ካብ ወለዶ ንወለዶ ዝተሰጋገረ እንተዘይኾይኑ ኣብ መዝገብ ዝሰፈረ ጽሑፋት ኣለውና ክብሃል ዝከኣል ኣይኮነን። ዛጊት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፣ ኣብ 1895 ከባቢ ሓንቲ “ እንካብ ጦብያ ን ኢጣልያ” ዝተባህለት መጽሓፍ ብ ኣቶ ፍስሃ ገግግሽ ተሓቲማ ምንባራ እዩ። እዚ በቲ ስነ ጽሑፋዊ መምዘኒ ዝርኣይ ስርሓት ደኣ’ምበር ካልእ ዘይ ስነጽሑፋዊ ክህሉ ከም ዝኽእል ዘከራኽር ኣይኮነን።

እቲ ዛጊት ብ ኣፍ እናተመሓላለፈ ክመጽእ ዝጸንሐ’ሞ ሎሚ ሎሚ ህጣሙ እናጠፍአዝኸይድ ዘሎ ኣፋዊ ስነ ጽሑፍ ሃገርና’ወን ዕቱብ ቆላሕታ ዘድልዮ ጉዳይ ኾይኑ ኣሎ። ነዚ ኪኸውን ካብ ዝደረኽዎ ነጥብታት እቲ ቐንዲ ጽባቐ ናይቶም ዘርከብናሎም ወይ ወን ብዕላል እንሰምዖም፣ ኪንጭብጦም ህርዲግ ንብል ዘሎና ፍርያት እዩ። ብዘይካ’ዚ ኩሎም እቶም ስርሓት ከምቲ ልዒሉ ዝተገልጸ ነቲ ዝተደርሰሉ እዋን ብልክዕ ስለዘንጸባርቕ፣ ከም መበገሲ ታሪኻዊ ምርምር ናይ ምዃን ተኽእሎኡ ልዑል እዩ።

ካብ ሓደ ከባቢ ናብ ካልእ ከባቢ ዝፈላለ’ኳ እንተኾነ፣ብሓፈሻኡ ግን ባህልና ንጓል ኣነስተይቲ ጽቕጢ ዝገብር ምዃኑ ብሩህ እዩ። እዚ ኣብዚ ሕጂ እዋን’ወን ጽልዋኡ ዘይተረፈ ባህሊ ፣ ኣብቲ ቀደም እዋን ዝተዓጻጸፈ’ዩ ነይሩ። ናይዚ ብሩህ ኣብነት ክኸውን ዝኽእል ድማ ታሪኽ ማመት ጓለቦይ ጸባኡ እዩ። ንሳ በቲ ንገዛእ ነብሳ ንምግላጽ ዝቓነየቶ ሕልያ ዝያዳ ትልለ። እዚ ስርሓ’ዚ ብቛንቑኡን ላዝ ኡን ምሩጽ ብምዃኑ ብዙሓት ደሓር ዝሰዓቡ ቀነይቲ ካብ መስመር ግጥምታት እናወሰዱ ቃንዮም ኣለው። ኣብ 1910 ዝነበረ ሓደ ኣይተ ጋብር ዝተባህለ ማሰኛ፣ ኣብ ቃላቱ ብዙሕ ናይ ማመት የእቱ ምንባሩ ይንገረሉ። ብዘይካ’ዚ ኣብታ ተስፋንኪኤል ወዲ ሽም ግርማኡ ዝተባህለ ወዲ ሓድሽ ዓዲ( ተድረር) ንገዛእ ርእሱ ዘዝየመላ ዜማ፣ ማመት ክሳዕ ክንደይ ህብብትን ብዙሓት ደለይት ከም ዝነበርዋን ንምግላጽ ይከኣል።

“ወዲ ሽም ግርማኡ ሽም ግርማኡ

ጉልባብን ቀምሽን ንመራዑ

ዛዕጎልን ብሩሮም ንቆልዑ

ኣብ ሩባ ገንሰል እንተሰፈሩ ደጓዑ

ኣየጥምርን ሕሰን እንዳቦኡ

ዓርኪ ማመት ጓለ ቦይ ጸባኡ

ንጉስ ተመን ኣብ ማንቛ ስፍራኡ”

ኣብዚ ዘያሚ ተስፋንኪኤል ንነብሱ እንኪምጉስ፣ ንማመት ረቑሕዋ። ተስፋንኪኤል ብዙሕ ዝተባህለሉን ውሩይን ዘያሚ እቲ ከባቢ ምንባሩ፣ ንሱ ንማመት ክጠቕስ ምኽኣሉ ንዝና ማመት እንተላይ እቲ ዝተኻዕበ ሞያኣ ዘኽብሩ ብዙሓት ምንባሮም የብርህ።

ብዛዕባ ማመት ጓለ’ቦይ ጸባኡ ርሒብ ዝኸይድ ዝተፈልጠ ታሪኽ የልቦን። እንተኾነ ዛጊት ተመዝጊቡ ካብ ዘሎ፣ ነዚ ይመስል። እቲ ኣብ ዜማታታ እተዘትሮም ኣስማትን ኩነታትን ኣብ ግምት ብምእታው፣ ኢጣልያዊ ተመራማሪ ‘ካንት ሮሲን” ማመት ጓል’ቦይ ጸባኡ ኣብ 1840ታት ከም ዝተወልደት ይገልጽ፣ ነዚ ንእስነት፣ ምስቲ ኣብ ከባቢኣ ህቡብ ጎበዝ ናይቲ እዋን ዝነበረ” መድህን” ዚተባህለ ሰብኣይ ይልዓል ምንባሩ’ዩ።

ማመት ኣብ ቀላይ ብዓልቴት ዚተባህለ ፣ ከባብ እገላ ሓጺን ተወሊዳ ። ካብ ህጻንነታ እናጓሰየት ማሰታት ትፈታትን ከም ዝነበረት ዕላላት ኣሎ። ናይዚ መርኣያ ድማ እቲ ምስ ዓበየት ብዛዕባኣን ካልኦትን ዘዜመቶ ዜማታት ከረጋግጽ ይኽእል። ንሳ ብዘይ ምግናን መልክዐኛ ከም ዝነበረት’ዩ ዝፍለጥ። ‘ጸጉሪ ርእሳ ሕቆኣ ሓሊፉ መዓጥቖኣ ይድገፍ። ኣብ ጽምዋ በረኻ ረኺባ ንዝጠመተቶ ልቡ ይዝነብ ነይሩ ኢና ንሰምዕ” ይብሉ። ቅሩብ ኣፍልጦ ዘለዎም ፣ሰባት። ማመት ኣብ ግዜ ህጻንነታ ሓዳር ፈቲና ምንባራ’ኳ ዝዕለል እንተኾነ ብሰንኪ ኣብቲ እዋን ዝነበረ እምነት፣ “ተሰርያ” ተባሂላ ክትፋታሕ ክኢላ። እንተኾነ ገለ ሰባት’ወን ፈቐዶ መርዓን ኣኬባን ከይሓፈረት ትዛወር ብምንባራ ተፈቲሓ ይብሉ።

ዝኾነ ኾይኑ፣ ማመት ዋላ’ኳ በቲ ተዚሞ ዝነበረት ሓያል ግጥምታትን ጭራ ዋጥኣን ትፈለጥ እንተኾነት፣ መልክዓ ግና ሕሉፍ ጽባቐ ነይርዎ’ዩ ። ዝያዳ ኩሉ ዘጽወዓ ድማ ኣስናና ምንባሩ ይዕለል። ከም መመሰሊ ተወሲዳ ከኣ’ ማመት ስኒ ሮጾ” ክብሃል ይስማዕ። ንሳ በቲ ባህሊ ዚተላዕለ ኣብቲ ዚዓበየትሉ ከባቢ በቲ ሕብረተሰብ ስለዝተኻዕበት፣ ዓዲ ዓዲ እናከደት ጭራ ዋጣ ትወቕዕ ምንባራ ይፍለጥ። እንተኾነ፣ ኣብ ሩባ ጸኒሓ ኣጓብዝ ተዕብድ ኔራ’ያ ምባል ንመልክዓ ዝምስክሩ ኣይተሳእኑን። ብዙሕ ግዜ በይና እሞ ኸኣ ጸሓይ ኣዐርያ ኣብ እትብርትዓሉ ጭላው ቀትሪ ትዛወር ነይራ ይብሃል።

ማመት ኣብ መወዳእታኡ ውላድ ነይርዋ’ዶ ኣይነበራን ዝፍለጥ የልቦን። ኾይኑ ግን ካብቲ ብዛዕባኣ ዘዝየመቶ ዜማ ምስ ዝመረጸቶ ጎበዝ ክትኸይድ ድሌታ ጥራይ ይእዝዛ ምንባሩ ክፍለጥ ይከኣል፣። በዘይካ’ዝ ኩሉ ብሃጊኣ ምሰኣ ክኸይድ ድሌት ምሕዳሩ፣ ኣብ ብዙሕ ኣጋጣሚታት ሰብኡት ትቀያይር ነይራ’ያ ናብ ዝብል መደምደምታ ክምርሓና ይኽእል።

ማመት ኣብቲ ኣብ ዝተፈላለ እዋናት ነብሳ ንምግላጽ እትጠመኦም ዝነበሩ መስመራት ናይ ግጥሚ’ሞ ተኣኪቦም ተሰኒዶም ዘለዉ ስርሓታ፣ ንሳ ካብ ትውልዲ ዓዳ ቀላይ ብዓልቴት ክሻዕ ብዓል ጨዓሎ ሃዳድም፣ ሩባ ስበነ፣ ከምኡ’ወን ከባቢ ሰገነይቲ ኣብ ዘሎ ዓድታት ትበጽህ ምንባራ ይንጸር። ዝበዝሕ ግጥምታታ ድማ ብሰለስተ ወይ ኣርባዕተ ኣላት ዝሓዘ መስመራት ዝቖመ ኾይኑ ፣ ብግቡእ ዝተጸርበ እዩ።

ኣብ መብዛሕትኡ ግጥምታት ማመት፣ ሓደ ቅዲ ኣሎ። ንሱ ድማ ተምሳለነት እዩ። እዚ ቅዲ’ዚ ን ኣገላልጻ ነገራት ኣብ ግጥሚ ዘዕሙቕ ኾይኑ፣ ነቲ ተደልዩ ዘሎ ቁምነገር ብ ኣብነታት የሰንዮ። ከም ኣብነት፣

ማመት ጓል ጸባኡ ነብሪ

ከም ኳደረ ለይቲ ተዛውሪ

ከም ወደባይ ለይቲ ተናግሪ”

ኣብዛ ቤት እዚኣ ማመት፣ ኣጉባዝ ለይቲ ከም ዝዛወር ዘግብር ክእለታ፣ ምስ ስራሕ ኳደረ ዓዲ ኣተኣሳሲራቶ። ስራሕ ኳደረ ብለይቲ ንዝፈልጥ ከኣ ቁምነገር እቲ ግጥሚ ዝያዳ ይበርሃሉ። ብዘይካ’ዚ ነቲ ብመልክዓ ተዓዚሙ አይቲ ዘህተፍትፍ ሰብ ርኢኻ ምስ ስራሕ ወደባይ (ምናልባት ኩሉ ዝፈርሖ ጅግናነይሩ ይኸውን) አተተሓሕዞ ይሕግዝ። ብዘይኻ’ዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ሜላ፣ ኣብ ግጥምታት ማመት ዚተንጸባረቕ ካልእ ቅዲ፣ ምድግጋም እዩ። እዚ ቀሊል ዘይኾነ ቅዲ፣ ኣንባቢ ወይ ሰማዒ እቶም ግጥምታት፣ ን ኣካይዳ ወይ ዋሕዚ እቶም መስመራት ከይሰልከየ ክከታተሎ ዘኽእል ኣብ ርእሲ ምዃኑ፣


እቲ ቃል ወይ መስመር ተደጋጊሙ ክፈስስ ከሎ ሓደ ዓቢ መልእክቲ ኣስዒቡ ስለዝ ኣሰረ ፣ ነቲ ግጥሚ ሓያል ይገብሮ።

ማመት ጓለ’ቦይ ጸባኡ

ሓደ ፈርጊ ሓደ ቅራንኡ

ሓደ ጣዕዋ ሓደ ዝራብዑ

ሓደ ያሒት ሓደ ገበታኡ

መንግስተ ሰማያት ከምዚቦኡ’

ኣብዛ ነግሒ ‘ ሓደ” ትብል ቃል ትደጋገም እያ። እንተኾነ እናክትደጋገም መልእኽታ እናዓሞቀ ይኸይድ። ኣብ መወዳእታ ድማ በታ ሓምሸይቲ መስመር ኩለን እተን “ሓደ’ ዝብል ቅጽል እናኣቀደማ ክወርዳ ዝጸንሓ መስመራት ይጥመራ። እዚ ንንባብ ወይ ንምስማዕ ዝዕድም ኣብ ልዕሊ ምዃኑ ናይ ምንጥልጣል ባህሪ ‘ወን ኣለዎ። ብተወሳኺ ኣብ ኩሎም ግጥምታት ማመት ፣ “ጓል..’ ዝብል ጸጽኒሑ ዝደጋገም መእተዊታት ኣብዚ ዝጠቐስናዮ ቅዲ ክጠቓለል ዝኽእል ኾይኑ ንግጥምታት ኣማዕሪግዎ ንረኽቦ።

ክቡራት ኣንበብቲ ፣ እዚ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ ፣ ሓጺር ሌላ ምስ ማመት ገና ዓሚቕ መጽናዕቲ ዘድልዮ ዓቢ ስራሕ ሙዃኑ እንሓበርኩ፣ ካብ ብዙሕ ብውሕድ ንዝተረኽቡ ግጥምታት ማመት ጆባእ እብለኹም።

ኣብዚ ዘለኹም ሓበሬታ ይኹን መኣረምታ’ ወይ ውን ተወሳኺ. ክትጽሕፉ ድማ እላቦ።

 

ማመት ጓል ኣቦይ ጸባኡ

ሓደ ፈርጊ ሓደ ቅራንኡ

ሓደ ጣዕዋ ሓደ ዝራብዑ

ሓደ ያሒት ሓደ ገበታኡ

ሓደ ፈርጊ ሓደ ቅራንኡ

መንግስተ ሰማያት ከምዚቦኡ።


ማመት ጓል ኣቦይ ሰንሰለት

ወሽፍ ኢያ ጡባ ዘይትከለት

ገልገል ኢያ ልጓም ዘየልዓለት

ኩናት ጋዞ ናይ ሓማሴን ስሕለት

ዘይሰትዮ ስዋ ዳርጋ ሓሬት

ዘይትበልዓ እንጌራ ዳርጋ መሬት

ወርሒ ጠፍአት፣ ጸሓይ ደም መሰለት

ዓይነይ ዘወረት፣ ልበይ ኣስፈለት

ከይንረኽባ ሩባ ተሳገረት

ከይንርእያ ገረብ ተኸወለት።

ማመት ማመት ስኒ ሮጾ

ከናፍርኪ ከም መዓር እንጾ

ሰለፋታ ከውሒ መንደልህጾ።

ጓል እገላ ጓል ዕዳጋ ረቡዕ

ውሰድዮ እቲ ዓጋይ ዝራብዕ

ጽጉሪ ርእሳ ኣዳጉር የሕብእ

ቅርቢብ ዓይና ድብኦ ማይ የድብእ

እኑይ እንጉይ ውድኡና ኣዛብእ

እቲ ማዕጾ ኣብልዮ ኣግባብእ

እንተ ኣነ ኣይርኣይን መን ይሓልፍ

መን ይገብእ።

ማመት ጓል ጸባኡ ነብሪ

ከም ኳደረ ለይቲ ተዛውሪ

ከም ወደባይ ለይቲ ተናግሪ

ሳላ ይመኽን ኣፈከሜ ይፈሪ

ዕስራ ናብ ቤት ሰላሳ ናብ ቁሪ

ከም ምሕዳርና ኣሕድርና እምበሪ

ሓንቲ ወገን ማይ ንወርድ ሓንቲ ወገን

ዕንጸይቲ ንኣሪ

ከም ናትና እዝጊ፣ ትቐትሊ ትምሕሪ።

 

ጓል እገላ ጓል እምባ ኣያይ ኣንቀፋ

ጸጉሪ ርእሳ ባላ መደገፉ

ቅርቢብ ዓይና ኩሕሊ መራግፉ

እንኳን ዓለም ኣቕሽሽቲ ሓነፉ።

 

ጓል ጨዓሎ ጓል ሩባ ሃዳድም

ቆቛሕ ኩኒ ክኸውን ጽግድም

ሒዘኪ ናብ በረኻይ ክሃድም።

 

ጓል መረታ ጓል ሩባ ሰበነ

ትኾብለይ ማርያም ትሃብክነ

ቀደምን ሎምን ኣይፈልጥን ለሚነ

ጓል እገላ፣ ጓል እገላ ሓጺን

ኣፋ መጣቐሻ ልባ ሳጹን

ናብ ኣቦኺ’ዶ ናብ ኣዴኺ ከማሕጽን

ገዛ ከይበጻሕኩስ ኣይቀብጽን።

ጓል እገላ ጓል ቀላይ በዓልቴት

ከም ሓንቲ ጻዕዳ ጣፍ፣ ኣብ ሞሶብ ትኽተት

ከም ሓደ ሳና፣ ኣብ ጻሕሊ ትፍርተት

ከም ሜስ ቀርኒ፣ ይፈትዉዋ ጎይቶት።

 

ወዮ እዚ ኣባጅጎ ፣ እዚ ዕዋኖ

ንማመት ፈጢሩ ከይኾኖ

ግምጃ ባጽዕ መረባዕ ድኾኖ።

ብዘይ መስነይታ ኣይትውጽእ

ከም መኮነን ብዓይና ትቀጽዕ

ናታ ክዳን ጽሩይ ከምቶም ባጽዕ።

 

መድህን ደረፈልኪ ጓሳ ብሶት

ቀሪም ቃንጫ መማሰዩ ጓሶት

ለቖታ እትማላእ መቁጸሪ ሓሶት

ኣካ ሰአናኪ ሰናይ ምሸት።

ጓል እገላ ጓል እንዳ ኣርባዓ እንስሳ

ሰብኡትኪ ክልተ ሓምሳ

ንምንታይ ኣይጠፍኡን ግበርሎም ጓሳ።

 

ቀጣን ኣምዑት ከም ዘንጊ ኣበይቶ

ተሰታይት ከም ማይ ከለዐውቶ

ተበላዒት ከም ስጋ ኣውለቶ

ስገም ቆራት፣ ጣፍ ሓጋይ ዓራቶ

ኣፋ መዓር፣ ከናፍራ ሕምቶ

ወለጋብር ዝሰርሓ ቀበቶ

ወዲ ዘርኣ ያቆብ እተቐመጦ ባይቶ

ረኺብኪ’ዶ ካባና ዝፍቶ

ዝሓዝኽዮ ይግበረልኪ ክንቶ።

ንሳ ድባብ ኣዳኖኣ ሰንደቕ

እንተተዓንቀፍኪ ባጊር ይወድቕ

እንተሓሲውኪ ፣ ሰይጣን እኹን

ባጊር ግዳ መላእ ኣፍንጫአን።

 

ናብ ኣቦይ ናብ እኖይ ከብለክሲ

ፍቕሪ ክንማቐል ሃቢ ዕሲ

ንዓይ መስፈሪ ፍቂ፣ ንዓኪ መሰለሲ

ናብ ኣንበሳ ከይበለኪ ናብ ጎራሲ

ናብ ተመን ከይበለኪ ናብ ነኻሲ

ናብ ውሕጅ ከይብለኪ ናብ ጎሳሲ።