Viviana Amanuel - ዒደረ
Viviana Amanuel - ዒደረ

Date: 08/01/2012

(ባህላዊ ቡዙሕነት)

ዒደረ

ዒደረ፣ ባህላዊ መንነት ከም ምዃኑ መጠን፣ ጾታ ይኹን ሃይማኖት ከይፈለየ፣ መዓርግ ይኹን ሽመት ከይነሓፈ፣ ንኹሉ ዝተጋገየ ብመልክዕ ምቑር ዜማ ዝተስነየ ደርፊ ኮይኑ ናይ ምንሻውን ምሽቑራርን ዘለዎ ነቐፌታ እዩ።

“ዒደር፣ ካብ ደረት ባህልን ልምድን ሕብረተሰብ ፈልኸት ከይትብል ዝገትእ ልጓም’ዩ እንተተባህለ ወን ዝተጋነነ ኣይኮነን።

“እዚ ዒደር’ያ መልሓሱ “ ዝብል ኣበሃህላ ‘ወን ካብዚ ከይኮነ ኣይተርፍን።

ዒደረ ብመልክዕ ምቑር ዜማ ዝተሰነየ ነቐፌታ ምስ ሙዃኑ፣ ብዙሕ ኣብነታት ክንገልጽ ንኽእል። ናይ ዒደረ ዕጫ ዝተለገሰሎም ሰባት ምሉእ ዕምሮም በሰላ ስለዝገድፈሎም ምስ መዛንኦም ደፊሮም፣ ክብሉ(ክብሃሃሉ) ኣይክእሉን። ገለ ድማ ምረት ምጻር ስኢኖም እግሮም ናብ ዘመርሖም ሃጽ ይብሉ።

ዝኾነ ኮይኑ፣ ዒደረ ኣብ ባህሊ ኤርትራ ሕብረተሰብ ትግርኛ ድማ ብፍላይ ተፈታውን ኣገዳስን’ዩ ነይሩ ኣብ እዋኑ። ሎሚ እዚ ወግዒ “ዒደረ” የልቦን። ኩሉ ተሳዒሩ‘ዩ።

ካብቲ ቐደም፣ ዝብሃል ዝነበረ’ሞ፣ ኣብ ግዚኡ፣ መጠን ክንደይ ጽልዋ ከም ዝነበሮ ምርኣይ: .ሓደ ሓደ ክንብል።

 

“ሓደ ግዜ ንሓደ ቀሺ ምስ ሓንቲ ሓያም ዝጠርጠርዎ ደቒ ዓዲ፣ ብስውርን ግህዶን እናተኸታተሉዎ እንከለዉ፣ ሓደ ረፋድ እታ ምስ’ቶም ቀሺ ዝተጠርጠረት ሓያም እቶም ዓዲ ካብ ዝጥቐሙላ ዒላ ማይ ክትወርድ ጸኒሓ ዕትሩኣ መሊኣ ክትምለስ እንከላ ካልኦት ጎራዙት ማይ ክወርዳ ናብቲ ንሳ ዝጸንሓቶ ዒላ ምስ ከዳ፣ ኣብ ወያ ዒላ ሃንደበት መስቐል ወዲቓ ትጸንሐን። እታ ዝተረኽበት መስቐል ናይ መን ሙዃና’ኳ እንተ ሓርበተን፣ ምስታ ኣብ መንገዲ ዝረኸባኣ ሓያም ብምትእስሳር፣ ናይቶም ምስታ ሓያም ዝጥርጠሩ ቐሺ ክትኸውን ኣለዋ ብዝብል ግምት፣ ነቲ ዘጋጠመን ኩነታት ብምሕባር እታ መስቐል ንዓበይቲ ሰባት ኣረከባኣ።

ዓዲ ምልእቲች፣ ትሒም ትሒም ቐጸለት። ድሕሪ’ዚ ብምኽንያት መርዓ ኣብቲ ዓዲ ጓይላ ይኸውን’ሞ ዓዲ ምልእቲ ትጻወት። እቶም ዝተጠርጠሩ ቐሺ ድማ፣ ምስ ካልኦት መዘናታቶም ክስዕስዑ ናብ ሜዳ ጓይላ ወረዱ። ነቲ ጓይላ ዘጻውት ዝነበረ ብዓል ጭራ ዋጣ ካብ ደቒ ዓዲ ሕሹኽ ይብልዎ’ሞ ነታ ዝፈለማ ደርፊ ኣመንግዩ፣ ስም እቶም ቐሺ እናጠቐሰ …….

“መስቐል ጸኒሓ ኣብ ማይ ለሚን’የ….

ናይ ቐሺ እገለ’ያ ትኾነን’የ….

ጸጉሮም ሰዩቦም ስኖም ጎሪፎም…..

ብሓቒ ድዮም ቆንጆ ሃሪፎም? በሎም ኣብ ኣፎም።

 

ጓይላ ድማ ዓመረ፣ ወዮም ቐሺ ከም ዝተፈልጡ ተረዲእዎም፣ ብዓቢ ሕፍረት ተኸቢቦም ካብቲ ዳስ ወጹ። ድሕሪ’ዚ ኩሉ ዝነበሮም ሽመት ተቐንጢጡ፣ (ኣይ ንዓዲ ኣይ ንግዳም ኮኑ) ይብሃል።

 

ሓደ እዋን ‘ወን ሓንቲ ኣደ መርዓ ዝደንጎያ ዓባይ ጓለን ብዘይ ወግዒ ንሓደ ጎበዝ መሪጸን የረኽብኣ’ሞ ቐስ ብቐስ ዓዲ ሰሞዑ። ሻቡ፣ ስም እተን ኣደ እናጸውዑ

“ኣደይ እከለ ሉባየ…..

ጓለን ሰሊመን ዝህባየ…..

ኢሎም ኣሕነኽወን።

 

ንሓንቲ ብዘይ ወግዒ ዝጠነሰት’ሞ ካብ ዝጠነሰቶ ምንጋር ዝኣበየት ድማ፣

“እከሊት ዓይኒ በርበረ…

ጠፊእዋ ምስኣ ዝሓደረ”

ይብሉላ።

 

ንሓደ ጓል እንዳ ማቱ ዘጥነሰ’ሞ ሜትሮ ዓለባ’ኳ ዘይተልበባ (ዘይኸደና) ጎበዝ ድማ፣

“ገለስ ግበረላ ደኣ” ንምባል

“እከለ እግሪ ባዴላ…..

እንታይ ደኣ ጎባግብ ዘይገበርካላ”

ብምባል ይወቕስዎ።

 

ካልእ ንሓንቲ ብሕቡእ ዝጠነሰት’ሞ ጥንሳ ክትኽውል ሓሚመ ተቐሪጸ ዘብዝሐት ጎርዞ ወይ ሓያም ድማ፣ ብስማ “እናጸውዑ (እዚ ብደቒ ኣንስትዮ ዝድረፍ’ዩ)

እከሊት ከብዲ ጊሐ………

ጠኒሰ ከይትብልስ ከብደይ ተነፊሐ”

ብምባል ክሳብ ካልእ ተዓዳሪ (ተውቓሲ)ዝርኸብ ነታ ደርፊ ይደጋግምኣ።

 

ንሓንቲ ምስ ብዙሓ ክትደጓደግ ምስ ዘቕልቡላ ኸኣ፣

“ኣንቲ ሂለለ…….

ገዛ ጌርክዮ መውዓሊ ጎንበለ”

ኣብዚ ተውሳኺ፣

ሕሉም ሕሉም ኣይትኺድለይ

ጉራ ምራ ከይተምጽእለ”

ብምባል ድሕሪ ምድጉዳግ ዝስዕብ ሰበብ ይሕብረኣ።

 

ንክልተ ጓሶት ኣብ በረኻ ብጾታዊ ፍቕሪ ምስ ዝጥርጥርዎም ድማ፣

“ኣብቲ ጎቦ ናይ ኣሓናሲ…

ይሕሸና ‘ልኹም ብዘይ ማእሲ”

ተውሳኺ፣

“ኣብ ጎቦ ከራምዲ

ገዛ ተመንይዎም’ሲ ኣብ መንገዲ”

ኢሎም የዋርድዎም። እቲ ዝገብርዎ ድማ ከቓርጽዎ ከም ዘለዎም፣ ይመኽርዎም።

 

ካልእ ቆልዓ ወሊዱ ንዝኸሓደ ጎበዝ ድማ፣

“እከለ መዓንጣ ገበል

ንዓባ ዕንዱኻ ተቐበል”

ይብልዎ።

ዒደረ፣ ጥዑም ተግሳጽ ሳላ ዝነበረ፣ ቀደም ዘመን ሰብ ካብ ልምዲን ባህልን ሕብረተሰቡ፣ ስድሪ ኣይ ከይድን’ዩ ነይሩ። እንተ ሎሚ ግን………………………..